Η βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα που δεν χωράει στη σιωπή

Δεν έχει πάντα μώλωπες, δεν ακούγεται πάντα πίσω από κλειστές πόρτες και δεν εκδηλώνεται πάντοτε με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει να αναγνωρίζουμε. Η βία κατά των γυναικών έχει πολλές μορφές και η αντιμετώπισή της αρχίζει από την αναγνώριση.

Υπάρχουν μορφές βίας που αφήνουν σημάδια στο σώμα. Υπάρχουν όμως και εκείνες που δεν φαίνονται, που δεν καταγράφονται εύκολα και που πολλές φορές χρειάζεται χρόνος για να αναγνωριστούν ακόμη και από τον ίδιο τον άνθρωπο που τις βιώνει.

Η βία κατά των γυναικών δεν περιορίζεται στη σωματική κακοποίηση. Μπορεί να βρίσκεται στον διαρκή έλεγχο, στις απειλές, στην οικονομική εξάρτηση, στην απομόνωση από φίλους και συγγενείς, στην προσβολή της αξιοπρέπειας, στην παραβίαση της προσωπικής ελευθερίας. Μπορεί να εκδηλώνεται μέσα σε μια σχέση, στην οικογένεια, στον εργασιακό χώρο, στον δημόσιο χώρο, ακόμη και στο διαδίκτυο.

Γι’ αυτό και η συζήτηση γύρω από τη βία κατά των γυναικών δεν μπορεί να εξαντλείται σε ορισμένες επετειακές αναφορές ή σε μια καταδίκη των πιο ακραίων περιστατικών. Χρειάζεται ενημέρωση, αναγνώριση των συμπεριφορών που συνιστούν κακοποίηση, υποστήριξη των θυμάτων και, κυρίως, μια κοινωνία που δεν αντιμετωπίζει τη βία ως ιδιωτική υπόθεση.

Ο Νοέμβριος είναι μια ευκαιρία να ανοίξει αυτή η συζήτηση. Με αφορμή την 25η Νοεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών, το Psychiko News επιχειρεί να προσεγγίσει το ζήτημα μέσα από πέντε δημοσιογραφικά άρθρα, με στόχο όχι μόνο την ευαισθητοποίηση αλλά και την ουσιαστική ενημέρωση.

Οι πολλές όψεις της βίας

Η σωματική βία είναι η πιο αναγνωρίσιμη μορφή κακοποίησης. Περιλαμβάνει κάθε πράξη που προκαλεί σωματικό πόνο ή τραυματισμό, όπως χτυπήματα, σπρωξίματα, περιορισμό της ελευθερίας κινήσεων και άλλες μορφές σωματικής επίθεσης. Δεν χρειάζεται να υπάρχει σοβαρός τραυματισμός για να αναγνωριστεί μια πράξη ως βία.

Η ψυχολογική και λεκτική βία μπορεί να είναι εξίσου καταστροφική, ακόμη κι αν δεν αφήνει ορατά σημάδια. Οι συνεχείς προσβολές, η ταπείνωση, οι απειλές, ο εκφοβισμός, η απαξίωση, η καλλιέργεια φόβου και η συστηματική υπονόμευση της αυτοπεποίθησης αποτελούν μορφές κακοποίησης. Σε αρκετές περιπτώσεις, η γυναίκα αρχίζει σταδιακά να αμφισβητεί την κρίση της, να αισθάνεται υπεύθυνη για τη συμπεριφορά του συντρόφου της και να περιορίζει την προσωπική της ελευθερία.

Η οικονομική βία αφορά τον έλεγχο των οικονομικών πόρων και τη δημιουργία εξάρτησης. Μπορεί να εκδηλώνεται με την απαγόρευση της εργασίας, την παρακράτηση χρημάτων, τον έλεγχο κάθε δαπάνης, την αφαίρεση πρόσβασης σε τραπεζικούς λογαριασμούς ή τη δημιουργία χρεών στο όνομα της γυναίκας χωρίς τη συναίνεσή της. Στόχος ή αποτέλεσμα είναι να δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις και να απομακρυνθεί από μια κακοποιητική σχέση.

Η σεξουαλική βία δεν περιορίζεται στην πράξη του βιασμού. Περιλαμβάνει κάθε σεξουαλική πράξη ή συμπεριφορά χωρίς ελεύθερη συναίνεση, τον εξαναγκασμό σε ανεπιθύμητες πράξεις, την ανεπιθύμητη σεξουαλική επαφή και την παρενόχληση. Η ύπαρξη μιας σχέσης ή ενός γάμου δεν καταργεί το δικαίωμα κάθε γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της.

Η ψηφιακή βία αποτελεί μια ολοένα πιο σύνθετη διάσταση του προβλήματος. Η παρακολούθηση μέσω κινητού τηλεφώνου ή εφαρμογών, οι απειλές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η δημοσιοποίηση προσωπικών φωτογραφιών χωρίς συναίνεση, η διαδικτυακή παρενόχληση, η πλαστοπροσωπία και η χρήση τεχνολογικών εργαλείων για τον έλεγχο ή τον εκφοβισμό μιας γυναίκας είναι μορφές κακοποίησης που μπορούν να επηρεάσουν άμεσα και την πραγματική της ζωή.

Οι μορφές αυτές δεν εμφανίζονται πάντα μεμονωμένα. Συχνά συνυπάρχουν και αλληλοενισχύονται. Μια γυναίκα μπορεί να βιώνει ταυτόχρονα ψυχολογική, οικονομική και σωματική βία, ενώ η ψηφιακή παρακολούθηση μπορεί να συνεχίζεται ακόμη και μετά τη λήξη μιας σχέσης.

Όταν η κακοποίηση γίνεται καθημερινότητα

Ένα από τα δυσκολότερα στοιχεία στην αντιμετώπιση της βίας είναι ότι δεν αναγνωρίζεται πάντα από την πρώτη στιγμή.

Η κακοποίηση μπορεί να αρχίσει με συμπεριφορές που εμφανίζονται ως ενδιαφέρον ή υπερβολική προστατευτικότητα. Η απαίτηση να γνωρίζει ο ένας σύντροφος ανά πάσα στιγμή πού βρίσκεται ο άλλος, η προσπάθεια ελέγχου των φιλικών και κοινωνικών του σχέσεων, η ζήλια που παρουσιάζεται ως απόδειξη αγάπης ή η συστηματική αμφισβήτηση των επιλογών του μπορεί να αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια.

Σταδιακά, όμως, ο έλεγχος μπορεί να γίνει περιορισμός. Η γυναίκα απομακρύνεται από το περιβάλλον της, αποφεύγει να εκφράσει τη γνώμη της, φοβάται τις αντιδράσεις και προσπαθεί να προσαρμόζει τη συμπεριφορά της ώστε να μη δημιουργούνται εντάσεις.

Σε αυτό το περιβάλλον, η αποχώρηση από μια κακοποιητική σχέση δεν είναι πάντοτε μια απλή ή εύκολη απόφαση. Ο φόβος, οι απειλές, η οικονομική εξάρτηση, η ανησυχία για τα παιδιά, η κοινωνική πίεση και η έλλειψη υποστήριξης μπορεί να λειτουργούν αποτρεπτικά.

Γι’ αυτό είναι σημαντικό να αποφεύγουμε τις εύκολες ερωτήσεις προς μια γυναίκα που βιώνει κακοποίηση: «Γιατί δεν φεύγει;», «Γιατί δεν μίλησε νωρίτερα;», «Γιατί επέστρεψε;».

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό: Τι συνθήκες έχουν δημιουργηθεί ώστε να μπορεί να ζει με ασφάλεια, να ζητήσει βοήθεια και να πάρει τις αποφάσεις της χωρίς φόβο;

Η βία δεν είναι ιδιωτική υπόθεση

Η βία κατά των γυναικών δεν αφορά μόνο τη σχέση ανάμεσα στον δράστη και το θύμα. Έχει ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες, επηρεάζει παιδιά και οικογένειες, επιβαρύνει την υγεία και την ψυχική ισορροπία και υπονομεύει την ισότητα και την ελευθερία στην καθημερινή ζωή.

Η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστική ευθύνη των ίδιων των γυναικών που την υφίστανται. Απαιτεί αποτελεσματικούς θεσμούς, υπηρεσίες υποστήριξης, πρόσβαση στη δικαιοσύνη, ενημέρωση και πρόληψη. Απαιτεί επίσης μια κοινωνία που δεν δικαιολογεί τον έλεγχο, δεν υποβαθμίζει την παρενόχληση, δεν αντιμετωπίζει τη ζήλια ως φυσιολογική έκφραση αγάπης και δεν αναζητά ελαφρυντικά για την κακοποιητική συμπεριφορά.

Η ευθύνη για τη βία ανήκει σε εκείνον που την ασκεί. Δεν μεταφέρεται στο θύμα εξαιτίας της εμφάνισής του, των επιλογών του, της συμπεριφοράς του ή της απόφασής του να παραμείνει ή να αποχωρήσει από μια σχέση.

Η ενημέρωση είναι το πρώτο βήμα

Η 25η Νοεμβρίου δεν πρέπει να είναι απλώς μια ημέρα συμβολικών δηλώσεων. Είναι μια αφορμή να αναρωτηθούμε τι γνωρίζουμε πραγματικά για τη βία κατά των γυναικών, πόσο εύκολα αναγνωρίζουμε τις διαφορετικές μορφές της και κατά πόσο είμαστε έτοιμοι να παρέμβουμε, να ακούσουμε και να στηρίξουμε.

Η σιωπή δεν προστατεύει τα θύματα. Η αδιαφορία δεν είναι ουδετερότητα. Και η βία δεν γίνεται λιγότερο σοβαρή επειδή εκδηλώνεται πίσω από την πόρτα ενός σπιτιού ή μέσα σε μια σχέση που προς τα έξω φαίνεται φυσιολογική.

Χρειάζεται να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τα σημάδια, να ακούμε χωρίς να κρίνουμε και να γνωρίζουμε πού μπορεί να απευθυνθεί ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε κίνδυνο.

Γιατί καμία γυναίκα δεν πρέπει να αισθάνεται ότι είναι μόνη, ότι δεν θα την πιστέψουν ή ότι δεν υπάρχει διέξοδος.

Η εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών δεν είναι υπόθεση μιας ημέρας. Είναι καθημερινή υποχρέωση μιας κοινωνίας που θέλει να λέγεται ανθρώπινη, ελεύθερη και δίκαιη.

Πηγές τεκμηρίωσης:

• Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) – Violence against women.
• Συμβούλιο της Ευρώπης – Types of gender-based violence.
• Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης – Ευρωπαϊκή νομοθεσία.
• UN Women – Ψηφιακή βία κατά των γυναικών.