Πώς αναγνωρίζουμε τη βία; Όταν η κακοποίηση δεν αφήνει μώλωπες
Ο έλεγχος, η χειραγώγηση, η απομόνωση, οι απειλές και η οικονομική εξάρτηση μπορεί να κρύβονται πίσω από μια σχέση που εξωτερικά μοιάζει φυσιολογική. Η αναγνώριση των προειδοποιητικών σημάτων είναι το πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση της κακοποίησης.
Δεν χρειάζεται να υπάρχει ένα χτύπημα για να υπάρχει βία
Όταν γίνεται λόγος για κακοποίηση, πολλοί άνθρωποι φαντάζονται μια γυναίκα με εμφανή τραύματα, ένα βίαιο επεισόδιο ή μια αστυνομική παρέμβαση. Αυτή η εικόνα, όμως, είναι μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας.
Η βία μπορεί να ξεκινήσει πολύ πριν από την πρώτη σωματική επίθεση. Μπορεί να εκδηλώνεται με προσβολές, απειλές, εκβιασμούς, υπερβολική ζήλια, έλεγχο των καθημερινών επιλογών και σταδιακή απομάκρυνση από το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον.
Συχνά δεν πρόκειται για μεμονωμένες συμπεριφορές, αλλά για ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που έχει ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της ελευθερίας και της αυτονομίας της γυναίκας.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει την ψυχολογική κακοποίηση και τις ελεγκτικές συμπεριφορές ως μορφές βίας από σύντροφο, ακόμη και όταν δεν υπάρχει σωματική επίθεση.
Έξι προειδοποιητικά σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούμε
- Η ζήλια που μετατρέπεται σε έλεγχο
Η ζήλια δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αγάπης. Όταν ένας σύντροφος απαιτεί να γνωρίζει διαρκώς πού βρίσκεται η γυναίκα, με ποιον μιλά, ποιον συναντά και τι κάνει, όταν ελέγχει τις επικοινωνίες της ή απαιτεί εξηγήσεις για κάθε κοινωνική της δραστηριότητα, η συμπεριφορά αυτή ξεπερνά τα όρια μιας συνηθισμένης διαφωνίας.
- Η σταδιακή απομόνωση
«Δεν μου αρέσουν οι φίλες σου», «η οικογένειά σου ανακατεύεται στη ζωή μας», «δεν χρειάζεται να βγαίνεις τόσο συχνά». Όταν τέτοιες φράσεις επαναλαμβάνονται και συνοδεύονται από πιέσεις, καβγάδες ή τιμωρητική συμπεριφορά, μπορεί να αποτελούν προσπάθεια απομόνωσης.
Η γυναίκα αρχίζει να περιορίζει τις επαφές της για να αποφύγει τις εντάσεις. Σταδιακά, το υποστηρικτικό της περιβάλλον αποδυναμώνεται και η εξάρτησή της από τον σύντροφο μεγαλώνει.
- Η συστηματική υποτίμηση και ταπείνωση
Οι συνεχείς προσβολές, η ειρωνεία, η απαξίωση των ικανοτήτων, η γελοιοποίηση μπροστά σε άλλους και η αμφισβήτηση κάθε προσωπικής επιλογής δεν είναι απλώς ένας δύσκολος χαρακτήρας ή μια κακή στιγμή.
Όταν η υποτίμηση γίνεται καθημερινότητα, μπορεί να διαβρώσει την αυτοπεποίθηση και την αίσθηση προσωπικής αξίας. Η γυναίκα ενδέχεται να αρχίσει να πιστεύει ότι δεν μπορεί να τα καταφέρει μόνη της ή ότι ευθύνεται η ίδια για όσα συμβαίνουν.
- Ο οικονομικός έλεγχος
Η οικονομική εξάρτηση μπορεί να αποτελέσει ισχυρό μέσο περιορισμού της ελευθερίας. Η απαγόρευση της εργασίας, η παρακράτηση του εισοδήματος, ο έλεγχος κάθε αγοράς, η άρνηση πρόσβασης σε κοινά χρήματα ή η δημιουργία χρεών χωρίς συναίνεση είναι συμπεριφορές που χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.
Όταν μια γυναίκα δεν έχει πρόσβαση στους απαραίτητους οικονομικούς πόρους, η αποχώρηση από μια κακοποιητική σχέση μπορεί να γίνεται ακόμη δυσκολότερη.
- Οι απειλές και ο εκφοβισμός
Οι απειλές δεν χρειάζεται να συνοδεύονται από σωματική επίθεση για να προκαλέσουν φόβο. Η καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, οι απειλές εναντίον συγγενών ή κατοικίδιων, οι εκβιασμοί με τα παιδιά, η παρακολούθηση και η απειλή αυτοτραυματισμού ως μέσο πίεσης είναι συμπεριφορές που δεν πρέπει να υποτιμώνται.
- Ο έλεγχος μέσω της τεχνολογίας
Το κινητό τηλέφωνο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία παρακολούθησης. Η απαίτηση για κωδικούς πρόσβασης, ο έλεγχος μηνυμάτων, η παρακολούθηση τοποθεσίας, οι συνεχείς κλήσεις και τα απειλητικά μηνύματα είναι ενδείξεις ψηφιακής κακοποίησης.
Η τεχνολογία μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για εκβιασμό, παρενόχληση ή δημοσιοποίηση προσωπικού υλικού χωρίς συναίνεση.
Τα παραπάνω παραδείγματα αναγνωρίζονται σε επίσημους οδηγούς για την ενδοοικογενειακή βία και τις ελεγκτικές συμπεριφορές.
Όταν η γυναίκα αρχίζει να φοβάται τις αντιδράσεις
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό σημάδι είναι η αλλαγή της καθημερινής συμπεριφοράς.
Μια γυναίκα μπορεί να σταματήσει να εκφράζει τη γνώμη της, να αποφεύγει συζητήσεις, να ακυρώνει συναντήσεις, να αλλάζει τον τρόπο που ντύνεται ή να προσαρμόζει τις επιλογές της για να μην προκαλέσει θυμό.
Μπορεί να ζητά συγγνώμη διαρκώς, ακόμη και όταν δεν έχει κάνει κάτι κακό. Μπορεί να δικαιολογεί τη συμπεριφορά του συντρόφου της ή να αποφεύγει να μιλήσει για όσα συμβαίνουν στο σπίτι.
Αυτές οι αλλαγές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ότι υπάρχει κακοποίηση. Είναι, όμως, λόγοι για να δείξουμε ενδιαφέρον, να ακούσουμε και να μην προσπεράσουμε όσα ενδεχομένως συμβαίνουν.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να ζητήσει βοήθεια;
Μία από τις πιο συχνές παρανοήσεις είναι ότι μια γυναίκα που κακοποιείται μπορεί απλώς να φύγει από τη σχέση. Στην πραγματικότητα, η απόφαση αυτή μπορεί να συνοδεύεται από σοβαρούς φόβους και πρακτικά εμπόδια.
Ο φόβος για αντίποινα, η οικονομική εξάρτηση, η ύπαρξη παιδιών, η έλλειψη οικογενειακής υποστήριξης, η κοινωνική πίεση και η ελπίδα ότι ο σύντροφος θα αλλάξει μπορεί να την κρατούν εγκλωβισμένη.
Επιπλέον, η ψυχολογική κακοποίηση μπορεί να έχει ήδη επηρεάσει την αυτοπεποίθηση και την ικανότητά της να εμπιστεύεται την κρίση της.
Γι’ αυτό και η ερώτηση «γιατί δεν φεύγει;» είναι συχνά άδικη και αποπροσανατολιστική. Η σωστότερη ερώτηση είναι τι χρειάζεται ώστε να μπορέσει να απομακρυνθεί με ασφάλεια, εφόσον αυτό επιλέξει.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε;
Η αναγνώριση της βίας δεν αφορά μόνο τη γυναίκα που τη βιώνει. Αφορά και το περιβάλλον της.
Αν μια φίλη, συγγενής, συνάδελφος ή γειτόνισσα δείχνει σημάδια φόβου, απομόνωσης ή έντονης αλλαγής συμπεριφοράς, η προσέγγιση χρειάζεται ευαισθησία.
- Ακούμε χωρίς να διακόπτουμε και χωρίς να αμφισβητούμε όσα μας λέει.
- Δεν την κατηγορούμε για τις επιλογές της και δεν την πιέζουμε να πάρει άμεσα αποφάσεις.
- Της υπενθυμίζουμε ότι δεν ευθύνεται για τη βία που υφίσταται.
- Τη βοηθάμε να αναζητήσει εξειδικευμένη υποστήριξη, εφόσον το επιθυμεί.
- Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, ειδοποιούμε τις αρμόδιες αρχές.
Η Ελληνική Αστυνομία διαθέτει ειδικές υπηρεσίες αντιμετώπισης περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας, ενώ στην Ελλάδα λειτουργεί και η γραμμή SOS 15900 για γυναίκες που βιώνουν βία.
Η αγάπη δεν απαιτεί φόβο και υποταγή
Μια υγιής σχέση στηρίζεται στον σεβασμό, στην εμπιστοσύνη, στην ελευθερία και στην ισότιμη συμμετοχή. Δεν απαιτεί διαρκείς απολογίες, δεν επιβάλλει περιορισμούς, δεν δημιουργεί φόβο και δεν μετατρέπει την καθημερινότητα σε μια προσπάθεια αποφυγής της επόμενης έκρηξης θυμού.
Η βία δεν αρχίζει απαραίτητα με ένα χτύπημα. Μπορεί να αρχίσει με μια απαίτηση, έναν εκβιασμό, μια προσβολή, μια απαγόρευση που παρουσιάζεται ως ενδιαφέρον.
Το να μάθουμε να αναγνωρίζουμε αυτές τις συμπεριφορές δεν σημαίνει ότι πρέπει να αντιμετωπίζουμε κάθε διαφωνία ως κακοποίηση. Σημαίνει ότι πρέπει να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τη διαφωνία από τον συστηματικό έλεγχο, την αγάπη από την κτητικότητα και τη φροντίδα από τον περιορισμό της ελευθερίας.
Καμία γυναίκα δεν πρέπει να χρειάζεται να αποδείξει ότι έχει υποστεί σωματική βία για να δικαιούται να ακουστεί, να προστατευτεί και να ζητήσει βοήθεια.
Η κακοποίηση δεν αφήνει πάντα μώλωπες. Αφήνει, όμως, συνέπειες. Και η αναγνώρισή της είναι ευθύνη όλων μας.
Πηγές τεκμηρίωσης