Τα χρήματα ως ψυχολογικό σύμβολο
Το χρήμα δεν είναι απλώς νόμισμα ή μέσο συναλλαγής∙ είναι ένα ψυχολογικό σύμβολο που κουβαλά αιώνες διαγενεολογικών μοτίβων. Η αντίληψή μας για το χρήμα, το αν είναι “καλό” ή “κακό”, “καθαρό” ή “βρόμικο”, πολύτιμο ή επικίνδυνο, διαμορφώνεται από τον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να το αντιλαμβανόμαστε , να το φοβόμαστε ή να το επιθυμούμε μέσα στην οικογένειά μας.
Το χρήμα είναι ένα από τα μεγαλύτερα ταμπού στις προσωπικές αλλά και στις επαγγελματικές σχέσεις. Δεν είναι ποτέ για το χρήμα καθεαυτό∙ είναι για αυτό που συμβολίζει: αξία, αυτοεκτίμηση, δύναμη, ασφάλεια, έλεγχο, αναγνώριση. Γι’ αυτό και τα ζευγάρια συχνά συγκρούονται όχι για το χρήμα κάθε αυτό, αλλά για το νόημα που του αποδίδει ο καθένας στο χρήμα.
Ας σκεφτούμε ένα ζευγάρι που ετοιμάζεται να παντρευτεί. Καθώς σχεδιάζουν τη ζωή τους, ανακαλύπτουν ότι υπάρχουν θεμελιώδεις διαφορές στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται, ξοδεύουν και διαχειρίζονται το χρήμα. Για τον άντρα, το χρήμα είναι πηγή αγωνίας και φόβου. Μεγάλωσε σε οικογένεια που πάλευε οικονομικά. Η πρώτη του ανάμνηση είναι η μητέρα του που του έδινε λίγα κέρματα για γάλα και ψωμί, προειδοποιώντας τον ότι το χρήμα «δεν φυτρώνει στα δέντρα» και ότι χρειάζεται σκληρή δουλειά και αγώνας για να συντηρηθεί μια οικογένεια. Για το μικρό αγόρι, το χρήμα έγινε σύμβολο άγχους, στέρησης και φόβου.
Σήμερα, ως επιτυχημένος στέλεχος, κερδίζει πολλά χρήματα, όμως ζει με ενοχές. Αποταμιεύει υπερβολικά, φοβάται ότι τα χρήματα θα τελειώσουν και δυσκολεύεται να απολαύσει όσα παράγει με κόπο. Η ιδέα του να “ξοδέψει για να περάσει καλά” του προκαλεί έντονη ενοχή και σύγκρουση, ειδικά όταν η σύντροφός του τον πιέζει να ζήσουν μια πιο άνετη ή πολυτελή ζωή.
Η γυναίκα, αντίθετα, προέρχεται από οικογένεια τριών γενεών πλούτου. Η πρώτη της μνήμη για το χρήμα είναι όταν ο πατέρας της της έδωσε υπερβολικά πολλά χρήματα για να αγοράσει το πιο ακριβό ποδήλατο. Για εκείνη, το χρήμα ήταν άφθονο, διαθέσιμο και χωρίς προϋποθέσεις. Δεν χρειάστηκε ποτέ να δουλέψει για αυτό και έμαθε να το βιώνει ως φυσικό δικαίωμα, ως σύμβολο ευκολίας, απόλαυσης και χαράς.
Πώς μπορούν αυτές οι δύο τόσο διαφορετικές αναπαραστάσεις για το χρήμα να συναντηθούν; Ο άντρας την βλέπει ως “κακομαθημένη” και εκείνη τον βλέπει ως “τσιγκούνη”. Χωρίς συμβουλευτική και επίγνωση, μια σχέση σαν αυτή δύσκολα επιβιώνει — όχι εξαιτίας του χρήματος, αλλά εξαιτίας των ψυχολογικών νοημάτων που προβάλλονται πάνω σε αυτό.
Τα χρήματα, όπως και το σεξ, αποτελούν ταμπού στις σχέσεις. Υπάρχει η εξής έκφραση«Δείξε μου ποιος βγάζει περισσότερα χρήματα και θα σου δείξω ποιος ελέγχει τη σχέση». Το χρήμα συμβολίζει ισχύ, κυριαρχία, κύρος. Όποιος βγάζει περισσότερα χρήματα διατηρεί -χωρίς να το παραδέχεται συνειδητά- μια “ανώτερη θέση” στην δυναμική του ζεύγους. Η ντροπή του να “μην βγάζω αρκετά” μετατρέπεται σε μια περιοριστική πεποίθηση: «Δεν είμαι αρκετά ικανός», «Δεν αξίζω», «Είμαι αποτυχημένη».
Στις οικογένειές μας συχνά κυκλοφορούν άρρητες πεποιθήσεις όπως «Οι πλούσιοι είναι διεφθαρμένοι» ή «Οι πλούσιοι είναι ικανοί». Αυτές οι αντιλήψεις εμφυτεύονται μέσα μας και εξηγούν γιατί μερικοί άνθρωποι αισθάνονται ένοχοι όταν κερδίζουν χρήματα, ενώ άλλοι τα θεωρούν μια φυσική συνέχεια του εαυτού τους.
Η σχέση που αναπτύσσουμε με το χρήμα αντανακλά αυτές τις αναπαραστάσεις. Αν το θεωρούμε καλό, μπορούμε να το παράγουμε και να το αξιοποιήσουμε δημιουργικά∙ αν το θεωρούμε επικίνδυνο ή ανήθικο, θα σαμποτάρουμε τον εαυτό μας στην απόκτησή του ή θα το απωθούμε από τη ζωή μας με όποιο τρόπο μπορούμε.
Πολύ συχνά αναπαράγουμε τα μοτίβα των γονιών μας. Αν ένας γονιός ήταν τσιγκούνης και ο άλλος σπάταλος, είναι πολύ πιθανό να αμφιταλαντευόμαστε ανάμεσα στην τριγκουνιά και τη σπατάλη, μέχρι να επεξεργαστούμε συνειδητά τη δική μας σχέση με το χρήμα και να βρούμε μια ισορροπία που αντανακλά τις δικές μας προσωπικές μας αξίες. Αυτή η μετάβαση από το οικογενειακό αφήγημα για τα χρήματα στη δική μας εσωτερική αλήθεια αποτελεί ένα θεμελιώδες βήμα ωρίμανσης.
Εξίσου σημαντικό είναι να εξετάσουμε τις διαγενεολογικές ιστορίες. Πολλές οικογένειες παρουσιάζουν κύκλους πλούτου και πτώχευσης ανά γενιά: μία γενιά δημιουργεί, η επόμενη γενιά χάνει τα χρήματα. Αυτοί οι κύκλοι επαναλαμβάνονται μέχρι κάποιος να τους κατανοήσει και να επιλέξει να τους «σπάσει» μέσα από ψυχοθεραπεία. Η συγκεκριμένη αλλαγή δεν είναι εύκολη∙ απαιτεί θάρρος, αυτοπαρατήρηση και πίστη ότι αξίζουμε μια καλύτερη σχέση με τα χρήματα.
Ποια είναι η δική σου αναπαράσταση για τα χρήματα; Πριν απαντήσεις, αξίζει να εξερευνήσεις τις οικογενειακές σου εμπειρίες γύρω από τα χρήματα. Ποιος είχε τον έλεγχο; ποιος αποφάσιζε; τι θεωρούσε “σωστό” ή “λάθος” γύρω από τα χρήματα; Και ακόμη πιο σημαντικό: ποιες από αυτές τις πεποιθήσεις σου ανήκουν πραγματικά και ποιες έχεις κληρονομήσει από την οικογένεια σου;
Το χρήμα μπορεί να γίνει μέσο ελευθερίας, συνεισφοράς, αυτοπραγμάτωσης ή ακόμη και θεραπείας. Αν η αξία σου είναι η συνεισφορά, μπορείς να χρησιμοποιήσεις τα χρήματα για να δημιουργήσεις θετική επίδραση στον κόσμο. Αν η αξία σου είναι η εξέλιξη, μπορείς να επενδύσεις στην προσωπική σου ανάπτυξη. Αν είναι η αξία σου είναι η περιπέτεια, τα χρήματα μπορούν να γίνουν ένα μέσο εξερεύνησης του κόσμου. Όταν το χρήμα συνδεθεί με τις αξίες σου, παύει να είναι δαίμονας ή εξουσία∙ γίνεται ένα εργαλείο ζωής.
Τζωρτζίνα Σπέντζου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
Instagram: georgina.spentzou
Linked In: Georgina Spentzou
Διάβασε το Αφιέρωμα για τα 2 χρόνια ΣΥΜΜΕΤΕΧΩ στο νέο τεύχος του Psychiko News.
PHOTO: PIXABAY