Γιατί μου λέει ψέματα αφού ξέρει ότι θα το ανακαλύψω;
Η παιδική ειλικρίνεια δεν χτίζεται μόνο με κανόνες. Χρειάζεται να καταλάβουμε και τι συμβαίνει όταν η αλήθεια γίνεται δύσκολη.
«Έκανες τα μαθήματά σου;»
«Ναι».
«Όλα;»
«Όλα».
Ακολουθεί η ανακάλυψη ότι το παιδί δεν έχει ανοίξει καν το τετράδιο. Το τετράδιο, μάλιστα, βρίσκεται ακόμη μέσα στην τσάντα, δίπλα στο κολατσιό που επίσης είχε διαβεβαιώσει ότι έφαγε.
Και κάπου εκεί αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον μέρος της συζήτησης. Όχι επειδή το παιδί είπε ψέματα, αλλά επειδή εμείς συχνά αντιμετωπίζουμε το περιστατικό σαν οριστική απόδειξη για τον χαρακτήρα του.
«Δεν μπορώ να σε εμπιστευτώ». «Με κοροϊδεύεις». «Έγινες ψεύτης».
Μόνο που άλλο είναι να πει ένα παιδί ψέματα και άλλο να είναι «ψεύτης». Και αν θέλουμε να καλλιεργήσουμε την ειλικρίνεια, αξίζει να καταλάβουμε γιατί προτίμησε να μη μας πει την αλήθεια.
Τα παιδιά μπορεί να αποκρύπτουν ή να αλλοιώνουν την αλήθεια για διάφορους λόγους. Για να αποφύγουν μια συνέπεια, να προστατεύσουν την εικόνα τους, να κερδίσουν κάτι που επιθυμούν, να αποφύγουν την απογοήτευση ενός ενήλικα ή επειδή δυσκολεύονται να διαχειριστούν μια κατάσταση. Δεν έχουν όλα τα ψέματα το ίδιο κίνητρο και δεν απαιτούν όλα την ίδια απάντηση.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής, στο άρθρο της «When Children Lie: What Parents Can Do», επισημαίνει ότι ο φόβος της τιμωρίας ή της απογοήτευσης των γονιών μπορεί να βρίσκεται πίσω από το ψέμα, ενώ η υπερβολικά αρνητική αντίδραση του ενήλικα δεν βοηθά απαραίτητα το παιδί να γίνει πιο ειλικρινές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το ψέμα πρέπει να περνά απαρατήρητο. Σημαίνει ότι χρειάζεται να ξεχωρίσουμε δύο πράγματα: την πράξη που πρέπει να αντιμετωπιστεί και τη σχέση μέσα στην οποία το παιδί θα μάθει να λέει την αλήθεια.
Αν γνωρίζουμε ήδη ότι δεν έγιναν τα μαθήματα, μια ανάκριση δέκα ερωτήσεων μάλλον δεν θα βελτιώσει την κατάσταση. Μπορούμε να πούμε: «Βλέπω ότι τα μαθήματα δεν έχουν γίνει. Θέλω να συζητήσουμε και τι σε δυσκόλεψε και γιατί μου είπες ότι τα τελείωσες».
Η συζήτηση δεν χρειάζεται να εξαφανίσει τη συνέπεια. Αν το παιδί δεν εκπλήρωσε μια ευθύνη, θα πρέπει να τη διαχειριστεί. Μπορεί όμως να του δώσει την ευκαιρία να παραδεχτεί αυτό που συνέβη χωρίς να αισθανθεί ότι, από εκείνη τη στιγμή, η ταυτότητά του συνοψίζεται σε μία λέξη.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που συχνά παραβλέπουμε: το δικό μας παράδειγμα. Όταν λέμε στο παιδί πως η ειλικρίνεια είναι αδιαπραγμάτευτη, αλλά μας ακούει να ζητάμε από κάποιον να πει ότι δεν είμαστε σπίτι ενώ καθόμαστε ακριβώς δίπλα στο τηλέφωνο, του παραδίδουμε ένα μάλλον αντιφατικό μάθημα.
Το παιδί μαθαίνει από τους κανόνες μας, αλλά παρατηρεί και τις εξαιρέσεις που επιφυλάσσουμε για τον εαυτό μας. Και, δυστυχώς για εμάς, διαθέτει πολύ καλή μνήμη όταν πρόκειται για τέτοιες εξαιρέσεις.
Η ειλικρίνεια χρειάζεται σαφείς προσδοκίες. Χρειάζεται επίσης έναν ενήλικα που μπορεί να ακούσει μια δυσάρεστη αλήθεια χωρίς να μετατρέψει κάθε παραδοχή σε καταστροφή. Δεν μπορούμε να υποσχεθούμε ότι δεν θα υπάρχουν συνέπειες. Μπορούμε, όμως, να δείξουμε πως η αλήθεια μάς βοηθά να αντιμετωπίζουμε ένα πρόβλημα, όχι να καταργούμε τη σχέση μας.
Και αν το ψέμα επαναλαμβάνεται συστηματικά ή προκαλεί σοβαρές δυσκολίες, χρειάζεται να εξετάσουμε βαθύτερα τι συμβαίνει, ενδεχομένως με τη βοήθεια κατάλληλου επαγγελματία.
Ο στόχος δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν θα επιχειρήσουν ποτέ να αποφύγουν μια δύσκολη συζήτηση. Θα ήταν αρκετά φιλόδοξο σχέδιο, ακόμη και για τους ενήλικες.
Ο στόχος είναι να μεγαλώσουμε ανθρώπους που θα μαθαίνουν ότι η αλήθεια έχει αξία, ότι οι πράξεις έχουν συνέπειες και ότι μπορούν να αναλάβουν την ευθύνη τους χωρίς να θεωρούν πως ένα λάθος τούς ορίζει για πάντα.
Γιατί η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται απαιτώντας την τέλεια συμπεριφορά. Χτίζεται και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την ατέλεια.
Μάγκη Πούπλη
Σύμβουλος Γονέων με εξειδίκευση στο νευρικό σύστημα
Founder of Bonding Nest