Η αθέατη πλευρά της ηγεσίας: Όταν το παρελθόν μας συναντά το παρόν στον χώρο εργασίας
Η αθέατη πλευρά της ηγεσίας: Όταν το παρελθόν μας συναντά το παρόν στον χώρο εργασίας
Γιατί κάποιοι προϊστάμενοι μας προκαλούν ανασφάλεια, άλλοι μας εμπνέουν εμπιστοσύνη και ορισμένοι ξυπνούν μέσα μας συναισθήματα που δυσκολευόμαστε να εξηγήσουμε; Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται βαθύτερα απ’ όσο φανταζόμαστε.
Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί μια απλή παρατήρηση από τον προϊστάμενό σας μπορεί να σας χαλάσει ολόκληρη την ημέρα; Γιατί νιώθετε την ανάγκη να αποδεικνύετε διαρκώς την αξία σας ή γιατί ένας συνάδελφος φαίνεται να αντιδρά υπερβολικά σε κάθε υπόδειξη;
Στον επαγγελματικό κόσμο συνηθίζουμε να ερμηνεύουμε τέτοιες συμπεριφορές μέσα από την προσωπικότητα, τις επικοινωνιακές δεξιότητες ή το στυλ ηγεσίας. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια των καθημερινών εργασιακών σχέσεων λειτουργεί ένας ολόκληρος κόσμος ασυνείδητων ψυχολογικών μηχανισμών. Και πολλές φορές, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, δεν αντιδρούμε μόνο στον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας, αλλά και σε ανθρώπους που υπήρξαν σημαντικοί στο παρελθόν μας.
Οι πρώτες μας σχέσεις μάς ακολουθούν στη ζωή μας
Οι γονείς αποτελούν συνήθως τις πρώτες μορφές εξουσίας στη ζωή μας. Ακολουθούν οι δάσκαλοι και, αργότερα, οι προϊστάμενοι και οι ηγέτες. Σύμφωνα με τη θεωρία του δεσμού (Attachment Theory), που ανέπτυξε ο ψυχίατρος John Bowlby, οι πρώιμες σχέσεις με τους ανθρώπους που μας φρόντισαν διαμορφώνουν εσωτερικά πρότυπα για το πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους. Αν μεγαλώσαμε σε ένα περιβάλλον συναισθηματικής ασφάλειας, είναι πιθανότερο να αισθανόμαστε άνετα με την εμπιστοσύνη, την αυτονομία και την ανατροφοδότηση. Αντίθετα, όταν οι πρώιμες σχέσεις χαρακτηρίζονταν από ασυνέπεια, απόρριψη ή απρόβλεπτες αντιδράσεις, μπορεί να αναπτύξουμε μεγαλύτερη ευαισθησία στην κριτική, ανάγκη επιβεβαίωσης ή δυσκολία εμπιστοσύνης. Αυτά τα μοτίβα επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με την εξουσία και στην ενήλικη ζωή.
Όταν ο προϊστάμενος μας θυμίζει κάποιον από το παρελθόν
Στην ψυχαναλυτική προσέγγιση υπάρχει ένας ιδιαίτερα ενδιαφέρων μηχανισμός που ονομάζεται μεταβίβαση. Πρόκειται για τη διαδικασία κατά την οποία συναισθήματα, προσδοκίες και εμπειρίες από σημαντικές σχέσεις του παρελθόντος ενεργοποιούνται ασυνείδητα στις σημερινές μας σχέσεις.
Φανταστείτε έναν εργαζόμενο που μεγάλωσε με έναν ιδιαίτερα επικριτικό γονέα. Μια ουδέτερη παρατήρηση από τον προϊστάμενό του μπορεί να βιωθεί ως προσωπική απόρριψη. Αντί να ακούσει μια επαγγελματική υπόδειξη, αισθάνεται ότι αμφισβητείται συνολικά η αξία του.Κάποιος άλλος μπορεί να αναζητά διαρκώς την επιβεβαίωση του διευθυντή του, όπως κάποτε επιζητούσε την αναγνώριση ενός γονέα. Εργάζεται υπερβολικά, δυσκολεύεται να πει «όχι» και αισθάνεται ενοχές όταν δεν ανταποκρίνεται σε κάθε προσδοκία.
Υπάρχει, όμως, και η θετική μεταβίβαση. Ένας ηγέτης μπορεί να βιώνεται ως προστατευτικός, αξιόπιστος και υποστηρικτικός, δημιουργώντας ισχυρά συναισθήματα εμπιστοσύνης και αφοσίωσης. Το ενδιαφέρον είναι ότι η σχέση με τον προϊστάμενό μας μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα: στο πραγματικό, που αφορά το εδώ και τώρα, και στο ασυνείδητο, που συνδέεται με το εκεί και τότε.
Γιατί κάποιοι ανταγωνίζονται διαρκώς τους συναδέλφους τους;
Οι ασυνείδητες δυναμικές δεν περιορίζονται στις σχέσεις με τους γονείς. Ακόμη και οι σχέσεις με τα αδέλφια μας μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο που λειτουργούμε μέσα σε μια ομάδα. Η λεγόμενη αδελφική μεταβίβαση μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από έντονο ανταγωνισμό, συγκρίσεις, ζήλια ή ευαισθησία στην άνιση μεταχείριση.
Για παράδειγμα, μια προαγωγή συναδέλφου μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα που ξεπερνούν τη φυσιολογική επαγγελματική απογοήτευση. Η επιτυχία του άλλου βιώνεται σαν προσωπική ήττα, ενώ η αναγνώριση από τον προϊστάμενο μετατρέπεται σε έναν διαρκή αγώνα για προσοχή και αποδοχή.
Και οι ηγέτες έχουν τις δικές τους ασυνείδητες αντιδράσεις
Η δυναμική αυτή δεν λειτουργεί μονόπλευρα. Οι ηγέτες επηρεάζονται επίσης από τη δική τους προσωπική ιστορία, τις συναισθηματικές ανάγκες και τις ασυνείδητες προσδοκίες τους. Η αντιμεταβίβαση περιγράφει τις συναισθηματικές αντιδράσεις που αναπτύσσονται απέναντι σε έναν άλλον άνθρωπο και οι οποίες μπορεί να επηρεάζονται τόσο από τη συμπεριφορά του όσο και από τις δικές μας προηγούμενες εμπειρίες.
Ένας προϊστάμενος μπορεί να αισθάνεται ανεξήγητα προστατευτικός απέναντι σε έναν ανασφαλή συνεργάτη και να αναλαμβάνει συνεχώς τις ευθύνες του. Ένας άλλος μπορεί να γίνεται υπερβολικά αυστηρός με κάποιον που αμφισβητεί τις αποφάσεις του ή να αποφεύγει έναν εργαζόμενο που του προκαλεί συναισθηματική δυσφορία. Όταν τέτοιες αντιδράσεις παραμένουν ασυνείδητες, μπορούν να επηρεάσουν την αντικειμενικότητα, τη δικαιοσύνη και την ποιότητα των αποφάσεων.
Η συναισθηματική ασφάλεια επηρεάζει την απόδοση
Η σχέση ηγέτη και εργαζομένου δεν είναι μόνο επαγγελματική. Είναι και μια ανθρώπινη σχέση, στην οποία η εμπιστοσύνη, ο φόβος και η ανάγκη για ασφάλεια παίζουν σημαντικό ρόλο. Ο τόνος της φωνής, οι εκφράσεις του προσώπου, η συνέπεια και η προβλεψιμότητα ενός ηγέτη μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οι συνεργάτες του αισθάνονται και ανταποκρίνονται.
Όταν επικρατεί φόβος ή διαρκής αβεβαιότητα, οι άνθρωποι μπορεί να γίνονται περισσότερο αμυντικοί, να αποφεύγουν την ανάληψη πρωτοβουλιών ή να δυσκολεύονται να συνεργαστούν. Αντίθετα, η ψυχολογική ασφάλεια δημιουργεί ευνοϊκότερες συνθήκες για εμπιστοσύνη, δημιουργικότητα, υπευθυνότητα και ουσιαστική συνεργασία.
Αναγνωρίζοντας πώς οι εμπειρίες του παρελθόντος επηρεάζουν τις σημερινές μας αντιδράσεις, μπορούμε να δημιουργούμε πιο συνειδητές και ουσιαστικές επαγγελματικές σχέσεις. Γιατί, τελικά, το ζητούμενο είναι να σχετιζόμαστε με τους ανθρώπους όπως πραγματικά είναι και όχι όπως μας έμαθε το παρελθόν μας να τους βλέπουμε.
Τζωρτζίνα Σπέντζου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
Leadership Coach & Trainer
Instagram: georgina.spentzou
Linked In: Georgina Spentzou
Το τεύχος Οκτωβρίου 2026 είναι online. Διάβασε το εδώ !
PHOTO: PIXABAY