Οικονομική Κυριαρχία και Δημοκρατική Υποχώρηση στην Ε.Ε.

15 Μαΐου 2025 admin

Η ελεύθερη αγορά και ο ανταγωνισμός αναδεικνύονται σε υπέρτατες αρχές, ενώ η δημοκρατία και οι θεσμοί τίθενται στο περιθώριο. Πώς φτάσαμε ως εδώ και ποιο το μέλλον της Ευρώπης των αξιών;

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση στηρίχθηκε — θεωρητικά — στην αρχή της αλληλεγγύης, της ισοτιμίας των κρατών και στην ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών. Ωστόσο, η πραγματικότητα της Ε.Ε. των τελευταίων δεκαετιών δείχνει να απομακρύνεται σταθερά από αυτά τα ιδανικά.

Η ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων, εμπορευμάτων, υπηρεσιών και προσώπων, αν και ευνοεί την οικονομική ανάπτυξη, ενισχύει δυσανάλογα τα ισχυρότερα κράτη και επιβαρύνει τα ασθενέστερα. Η αγορά κυριαρχεί έναντι των πολιτειακών θεσμών. Τα εθνικά κοινοβούλια, οι κυβερνήσεις, ακόμη και τα συντάγματα φαίνεται να υποχωρούν μπροστά στις επιταγές της οικονομικής “αναγκαιότητας” και της “ανταγωνιστικότητας”.

Αυτό συνιστά μια δομική ανατροπή: αντί η Πολιτεία να ρυθμίζει την οικονομία για το δημόσιο συμφέρον, βλέπουμε την οικονομία να καθορίζει το εύρος και την ποιότητα της δημοκρατικής λειτουργίας.

Στο παρελθόν, τα κράτη έθεταν προστατευτικούς κανόνες για τη διαφύλαξη της εγχώριας παραγωγής και της κοινωνικής συνοχής. Σήμερα, οι ρυθμιστικές πολιτικές έχουν σχεδόν εγκαταλειφθεί προς όφελος μιας ελεύθερης αγοράς, που μεταφράζει την ισχύ σε ανταγωνιστικότητα, και την ανταγωνιστικότητα σε υπεροχή.

Φυσικά, η χαμηλή τιμή ενός προϊόντος μπορεί να οφείλεται σε φθηνά εργατικά χέρια, ανύπαρκτες εργασιακές συνθήκες και κοινωνική εκμετάλλευση. Πρέπει να δεχτούμε αυτή την “ανταγωνιστικότητα” ως φυσική και επιθυμητή; Είναι ηθικά αποδεκτό να ενισχύουμε οικονομίες βασισμένες στην καταπάτηση βασικών ανθρωπίνων και εργασιακών δικαιωμάτων;

Η απειλή δεν προέρχεται μόνο από το εσωτερικό της Ε.Ε. αλλά και από τις εξαγωγικές υπερδυνάμεις, όπως η Κίνα, η Ινδία, το Βιετνάμ ή το Μπαγκλαντές, που συνδυάζουν μαζική παραγωγή με εξαιρετικά χαμηλό κόστος ζωής και μεροκάματο. Πώς μπορεί η Ευρώπη να ανταγωνιστεί χωρίς να ρίξει το δικό της βιοτικό επίπεδο; Είναι αυτός ο δρόμος βιώσιμος ή μήπως αυτοκαταστροφικός;

Οι πατέρες της ευρωπαϊκής ιδέας – Jean Monnet, Robert Schuman, Altiero Spinelli – οραματίστηκαν μια Ευρώπη της ειρήνης, της συνεργασίας και των αξιών. Σήμερα, κινδυνεύουμε να παραδώσουμε αυτό το όραμα στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις των αγορών. Η αγορά δεν είναι θεσμός· δεν υπόκειται σε δημοκρατικό έλεγχο.

Όπως έγραψε ο Πλάτων στην Πολιτεία, όταν οι πολίτες χάσουν την πίστη τους στους θεσμούς, όταν η δημοκρατία εξισωθεί με την ασυδοσία και οι νόμοι παύσουν να προστατεύουν το δίκαιο, τότε δεν απέχουμε πολύ από την κατάρρευση.

Αν θέλουμε να σώσουμε την Ευρώπη των θεσμών και των αξιών, πρέπει να επανεξετάσουμε τη σχέση οικονομίας και πολιτικής. Να ξαναδώσουμε νόημα σε λέξεις όπως δημοκρατία, κράτος δικαίου, κοινωνική συνοχή.

Γιατί, χωρίς θεσμούς, η οικονομία είναι απλώς δύναμη. Και η δύναμη χωρίς όριο οδηγεί στην κυριαρχία, όχι στην ελευθερία.