Το ξέρει το μάθημα. Γιατί δεν μπορεί να οργανωθεί;
Όταν η σχολική μελέτη γίνεται καθημερινή διαπραγμάτευση, ίσως χρειάζεται να κοιτάξουμε πέρα από την προσπάθεια και την εξυπνάδα.
Υπάρχει μια πολύ συγκεκριμένη ώρα της ημέρας κατά την οποία αρκετοί γονείς αρχίζουν να αμφισβητούν σοβαρά τις οργανωτικές τους ικανότητες, την υπομονή τους και, ενδεχομένως, ορισμένες αποφάσεις ζωής. Είναι η ώρα που το παιδί επιστρέφει από το σχολείο, τρώει, ξεκουράζεται και κάποιος προφέρει την ιστορική φράση: «Πάμε να κάνουμε τα μαθήματα».
Ακολουθεί ένα μικρό οικογενειακό έργο σε πολλές πράξεις. Το παιδί δεν θυμάται τι έχει να κάνει, η τσάντα περιέχει περίπου τα μισά απαραίτητα βιβλία, η εργασία που «θα πάρει πέντε λεπτά» απαιτεί σαράντα και το τετράδιο των μαθηματικών έχει εξαφανιστεί με τρόπο που θα ενδιέφερε ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα.
Το παράδοξο είναι πως μιλάμε συχνά για ένα παιδί που καταλαβαίνει το μάθημα. Μπορεί να εξηγήσει μια δύσκολη έννοια, να θυμηθεί απίθανες λεπτομέρειες από κάτι που το ενδιαφέρει και να συζητήσει μαζί μας με επιχειρήματα που θα ζήλευαν αρκετοί ενήλικες. Γιατί, λοιπόν, δυσκολεύεται τόσο να οργανώσει τη μελέτη του;
Επειδή η κατανόηση και η οργάνωση δεν είναι η ίδια δεξιότητα.
Οι εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου μάς βοηθούν να σχεδιάζουμε, να συγκρατούμε πληροφορίες, να ελέγχουμε παρορμήσεις, να αλλάζουμε στρατηγική και να ολοκληρώνουμε μια ακολουθία ενεργειών. Είναι σημαντικές για τη μάθηση, αλλά και για πολλές καθημερινές δραστηριότητες. Δεν γεννιόμαστε με όλες αυτές τις δεξιότητες πλήρως ανεπτυγμένες. Αναπτύσσονται και ενισχύονται μέσα από την εμπειρία, την καθοδήγηση και την εξάσκηση.
Το Center on the Developing Child του Harvard έχει δημιουργήσει έναν οδηγό δραστηριοτήτων για τις εκτελεστικές λειτουργίες, με προτάσεις που καλύπτουν διαφορετικές ηλικίες, από την πρώιμη παιδική ηλικία μέχρι την εφηβεία. Η βασική ιδέα είναι απλή: οι δεξιότητες αυτές χρειάζονται ευκαιρίες να καλλιεργηθούν.
Ένα παιδί μπορεί, επομένως, να γνωρίζει την απάντηση μιας άσκησης και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να αποφασίσει από πού θα ξεκινήσει. Να θυμάται όλα τα ονόματα των χαρακτήρων ενός παιχνιδιού, αλλά όχι ότι αύριο χρειάζεται χάρακα. Αυτές οι διαφορετικές επιδόσεις δεν αποτελούν από μόνες τους ένδειξη τεμπελιάς, αδιαφορίας ή κάποιας διαταραχής.
Βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία οργάνωσης οφείλεται στις εκτελεστικές λειτουργίες. Μπορεί να εμπλέκονται το άγχος, η κούραση, μια μαθησιακή δυσκολία, το περιβάλλον μελέτης ή ακόμη και το γεγονός ότι το παιδί δεν κατάλαβε τι ακριβώς ζητά η εργασία. Γι’ αυτό και η παρατήρηση προηγείται της ερμηνείας.
Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη;
Πρώτα απ’ όλα, να σταματήσουμε να θεωρούμε αυτονόητο ότι το «πήγαινε να διαβάσεις» αποτελεί πλήρες σχέδιο δράσης. Μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί να δει τις εργασίες του, να αποφασίσει με ποια θα ξεκινήσει και να χωρίσει μια μεγάλη υποχρέωση σε μικρότερα, διαχειρίσιμα βήματα. Ένας ορατός κατάλογος, ένα σταθερό σημείο για τα σχολικά υλικά και ένας σύντομος έλεγχος πριν από το κλείσιμο της τσάντας μπορούν να μειώσουν την ανάγκη για συνεχείς υπενθυμίσεις.
Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι να γίνουμε εμείς το εξωτερικό τμήμα του εγκεφάλου του παιδιού σε μόνιμη βάση. Είναι να προσφέρουμε τόση υποστήριξη όση χρειάζεται και να την προσαρμόζουμε καθώς αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία.
Αντί για «Πόσες φορές πρέπει να σου πω να οργανωθείς;», μπορούμε να δοκιμάσουμε το «Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που χρειάζεται να κάνεις;». Αντί να αναλαμβάνουμε εμείς ολόκληρη τη διαδικασία, μπορούμε να συμφωνούμε ποιο μέρος της θα διαχειριστεί το παιδί μόνο του.
Και αν την επόμενη ημέρα ξεχάσει πάλι τον χάρακα, δεν χρειάζεται να ανακοινώσουμε την οριστική αποτυχία του πειράματος.
Η οργάνωση δεν είναι χαρακτηριστικό προσωπικότητας που είτε διαθέτεις είτε όχι. Είναι σύνολο δεξιοτήτων που καλλιεργούνται, συχνά με αρκετές επαναλήψεις και μερικά χαμένα τετράδια στην πορεία.
Το παιδί δεν χρειάζεται να αποδεικνύει διαρκώς ότι είναι έξυπνο. Χρειάζεται να μάθει πώς να χρησιμοποιεί όσα γνωρίζει.
Και εμείς χρειάζεται, ίσως, να θυμόμαστε ότι η υπενθύμιση δεν είναι πάντα διδασκαλία.
Μάγκη Πούπλη
Σύμβουλος Γονέων με εξειδίκευση στο νευρικό σύστημα
Founder of Bonding Nest