Ποιος αποφάσισε τι παιδί είναι; Οι ταμπέλες που επηρεάζουν τα παιδιά

Πώς οι χαρακτηρισμοί των ενηλίκων επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπουμε τα παιδιά και γιατί η συμπεριφορά τους δεν είναι ολόκληρη η ταυτότητά τους.

Υπάρχει μια τρομερή  ευκολία σε εμάς τους ενήλικες να αποφασίζουμε ποιο είναι ένα παιδί που έχουμε μπροστά μας.

Μας αρκούν μερικές συμπεριφορές, μια συζήτηση με τον εκπαιδευτικό, δύο οικογενειακά τραπέζια και, ενδεχομένως, μια κακή ημέρα στο σούπερ μάρκετ. Το παιδί είναι ντροπαλό. Είναι δύσκολο. Είναι πολύ έξυπνο αλλά τεμπέλικο. Είναι αντιδραστικό. Είναι ευαίσθητο. Είναι χειριστικό. Είναι το καλό παιδί της οικογένειας. Είναι εκείνο που πάντα δημιουργεί προβλήματα.

Και κάπως έτσι, πριν προλάβει το ίδιο να καταλάβει αρκετά πράγματα για τον εαυτό του, έχει ήδη αποκτήσει μια ολοκληρωμένη περιγραφή από τους ανθρώπους που το περιβάλλουν.

Οι χαρακτηρισμοί, βέβαια, δεν εμφανίζονται πάντα με κακή πρόθεση. Πολλές φορές προσπαθούμε να εξηγήσουμε μια συμπεριφορά, να επικοινωνήσουμε μια δυσκολία ή να μοιραστούμε μια παρατήρηση. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η περιγραφή παύει να αφορά αυτό που συμβαίνει και μετατρέπεται σε ορισμό του ανθρώπου που έχουμε απέναντί μας.

Άλλο είναι να πούμε ότι ένα παιδί δυσκολεύτηκε να συνεργαστεί σήμερα και άλλο ότι είναι αντικοινωνικό. Άλλο ότι απέφυγε μια σχολική εργασία και άλλο ότι είναι τεμπέλικο. Άλλο ότι αντέδρασε με επιθετικότητα σε μια σύγκρουση και άλλο ότι είναι επιθετικό ως άνθρωπος.

Όταν η συμπεριφορά γίνεται ταυτότητα

Τα παιδιά δεν μεγαλώνουν απομονωμένα από τον τρόπο με τον οποίο τα βλέπουμε. Μαθαίνουν για τον εαυτό τους μέσα από τις εμπειρίες τους, τις σχέσεις τους, τις αντιδράσεις των άλλων και τις ευκαιρίες που τους δίνονται να δοκιμάσουν κάτι καινούργιο. Οι χαρακτηρισμοί των ενηλίκων δεν καθορίζουν μηχανικά την προσωπικότητά τους, αλλά μπορούν να επηρεάσουν τις προσδοκίες και τις αλληλεπιδράσεις μέσα στις οποίες αναπτύσσονται.

Ας σκεφτούμε ένα παιδί που δυσκολεύεται να παραμείνει συγκεντρωμένο στην τάξη. Μιλάει την ώρα του μαθήματος, ξεχνάει οδηγίες ή σηκώνεται συχνά από τη θέση του. Ο ενήλικας μπορεί να θεωρήσει ότι «δεν προσπαθεί» ή ότι «θέλει να τραβάει την προσοχή». Μπορεί, όμως, να υπάρχουν διαφορετικοί παράγοντες: δυσκολία κατανόησης, ανεπαρκής ύπνος, άγχος, ανάγκη για κίνηση, δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες ή ένα περιβάλλον που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες του συγκεκριμένου παιδιού.

Δεν χρειάζεται να υιοθετήσουμε μια έτοιμη εξήγηση. Χρειάζεται να παρατηρήσουμε.

Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής, μέσα από τις οδηγίες της για τη συμπεριφορά των παιδιών, αναγνωρίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς ερμηνεύουν μια συμπεριφορά επηρεάζεται και από τη δική τους ιδιοσυγκρασία, τις εμπειρίες και τις συνθήκες της καθημερινότητάς τους. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί μας υπενθυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάμε: οι ενήλικες δεν παρατηρούμε ποτέ από ένα απολύτως ουδέτερο σημείο.

Φέρνουμε στη σχέση τις προσδοκίες μας, τις αξίες μας, τις αντοχές μας και, καμιά φορά, την κούραση μιας πολύ δύσκολης ημέρας.

Δεν είναι το ίδιο να βλέπουμε ένα παιδί με περιέργεια και να το κοιτάμε αναζητώντας επιβεβαίωση μιας παλιάς μας εντύπωσης.

Και οι θετικές ταμπέλες;

Εδώ η συζήτηση γίνεται λίγο πιο άβολη, γιατί οι χαρακτηρισμοί δεν είναι πάντα αρνητικοί.

«Είναι πανέξυπνος». «Είναι η υπεύθυνη της οικογένειας». «Δεν μας έχει δυσκολέψει ποτέ». «Είναι τόσο ώριμη για την ηλικία της».

Οι φράσεις αυτές ακούγονται σαν κομπλιμέντα και συχνά πράγματι εκφράζουν θαυμασμό. Ωστόσο, όταν επαναλαμβάνονται σαν σταθερή ταυτότητα, μπορούν να δημιουργήσουν και προσδοκίες. Το έξυπνο παιδί μπορεί να αισθανθεί ότι δεν δικαιούται να δυσκολευτεί. Το υπεύθυνο παιδί μπορεί να αναλαμβάνει περισσότερα από όσα του αναλογούν. Το παιδί που «ποτέ δεν δημιουργεί προβλήματα» μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι οι ανάγκες του είναι ευπρόσδεκτες μόνο εφόσον δεν ενοχλούν κανέναν.

Δεν συμβαίνει σε όλα τα παιδιά και δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάψουμε να αναγνωρίζουμε τις ικανότητές τους. Σημαίνει ότι αξίζει να προσέχουμε πότε ο έπαινος μετατρέπεται σε έναν ρόλο από τον οποίο το παιδί δυσκολεύεται να βγει.

Μπορούμε να αναγνωρίζουμε την προσπάθεια, τη σκέψη, την επιμονή, την περιέργεια και τις συγκεκριμένες επιλογές του παιδιού, χωρίς να του αναθέτουμε την υποχρέωση να αποδεικνύει καθημερινά πως παραμένει ο άνθρωπος που περιγράψαμε.

Ένα έξυπνο παιδί δικαιούται να μη γνωρίζει κάτι. Ένα συνεργάσιμο παιδί δικαιούται να διαφωνήσει. Ένα γενναίο παιδί δικαιούται να φοβηθεί.

Αυτή είναι, άλλωστε, και η ουσία της ανάπτυξης. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να παραμένουμε η ίδια εκδοχή του εαυτού μας.

Το σχολείο και η δύναμη της πρώτης εντύπωσης

Στο σχολικό περιβάλλον, οι χαρακτηρισμοί αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, επειδή δεν επηρεάζουν μόνο τη σχέση ενός παιδιού με έναν ενήλικα. Μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο συζητιέται το παιδί, τις ευκαιρίες που του προσφέρονται και τη θέση που καταλαμβάνει μέσα στην ομάδα.

Ο εκπαιδευτικός καλείται να διαχειριστεί πολλές διαφορετικές προσωπικότητες, ανάγκες και συμπεριφορές. Δεν είναι εύκολο έργο. Η παρατήρηση και η κατανόηση των δυσκολιών ενός μαθητή είναι αναγκαίες. Το ζητούμενο, όμως, είναι να παραμένουν ανοιχτές σε νέα δεδομένα.

Το παιδί που δυσκολεύτηκε στο πρώτο τρίμηνο δεν είναι υποχρεωμένο να αντιμετωπίζεται ως «ο δύσκολος μαθητής» μέχρι το τέλος της χρονιάς. Ούτε εκείνο που απέδιδε εξαιρετικά πρέπει να θεωρείται ότι δεν χρειάζεται υποστήριξη.

Οι οδηγίες του CDC για τη δημιουργία υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος αναδεικνύουν τη σημασία του να αισθάνονται οι μαθητές ότι οι ενήλικες και οι συνομήλικοί τους ενδιαφέρονται για τους ίδιους και για τη μάθησή τους. Η αίσθηση ότι ανήκουν στη σχολική κοινότητα συνδέεται με θετικές εκπαιδευτικές και ψυχοκοινωνικές εκβάσεις.

Αυτό δεν μας λέει ότι μία λέξη θα καθορίσει το μέλλον ενός παιδιού. Μας δίνει, όμως, έναν ακόμη λόγο να αντιμετωπίζουμε τις σχέσεις και τις προσδοκίες μέσα στην τάξη ως σημαντικό μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Μερικές φορές μια αλλαγή στη διατύπωση μπορεί να ανοίξει μια διαφορετική συζήτηση. Αντί για «Ο Γιάννης δεν συνεργάζεται», μπορούμε να πούμε «Ο Γιάννης δυσκολεύεται να συνεργαστεί όταν η δραστηριότητα αλλάζει ξαφνικά». Η δεύτερη φράση δεν είναι απλώς πιο ευγενική. Μας δίνει συγκεκριμένες πληροφορίες και μια αφετηρία για παρέμβαση.

Το ίδιο ισχύει και στο σπίτι. «Είσαι ακατάστατος» περιγράφει έναν άνθρωπο. «Τα πράγματά σου έμειναν στο πάτωμα και χρειάζεται να τα μαζέψεις» περιγράφει μια πράξη και μια ευθύνη.

Η διαφορά δεν είναι διακοσμητική. Είναι πρακτική.

Χωρίς ταμπέλες δεν σημαίνει χωρίς ευθύνη

Υπάρχει ένας κίνδυνος σε τέτοιες συζητήσεις: να παρερμηνεύσουμε την αποφυγή των χαρακτηρισμών ως αποφυγή των ορίων.

Αν ένα παιδί πληγώσει κάποιον, πει ψέματα, φερθεί επιθετικά ή παραβεί έναν σημαντικό κανόνα, η συμπεριφορά χρειάζεται αντιμετώπιση. Η κατανόηση των συνθηκών δεν καταργεί την ευθύνη. Το να αποφεύγουμε τον χαρακτηρισμό «κακό παιδί» δεν σημαίνει ότι αποφεύγουμε να του πούμε ότι μια πράξη του ήταν λανθασμένη ή επικίνδυνη.

Αντιθέτως, όταν διαχωρίζουμε καθαρά το παιδί από τη συμπεριφορά του, μπορούμε να γίνουμε περισσότερο συγκεκριμένοι.

Τι συνέβη; Ποιος επηρεάστηκε; Τι χρειάζεται να διορθωθεί; Πώς θα αναγνωρίσει το παιδί την ευθύνη του; Τι υποστήριξη ή εξάσκηση χρειάζεται ώστε να ανταποκριθεί διαφορετικά την επόμενη φορά;

Έτσι, αντί να διαπραγματευόμαστε αν το παιδί είναι καλό ή κακό, ασχολούμαστε με αυτό που πραγματικά μπορεί να αλλάξει: τις επιλογές, τις δεξιότητες και τις συνθήκες.

Το Child Mind Institute επισημαίνει, για παράδειγμα, ότι πίσω από ορισμένες επαναλαμβανόμενες δυσκολίες συμπεριφοράς μπορεί να υπάρχουν διαφορετικές αιτίες που χρειάζεται να κατανοηθούν, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν απαιτείται παρέμβαση.

Η ευθύνη δεν χρειάζεται την ντροπή ως προϋπόθεση για να γίνει κατανοητή.

Τι αλλάζει στην καθημερινότητά μας;

Δεν χρειάζεται να εξετάζουμε κάθε λέξη με μικροσκόπιο ή να φοβόμαστε ότι μια άστοχη φράση θα προκαλέσει ανεπανόρθωτη βλάβη. Οι σχέσεις είναι πολύ πιο σύνθετες από αυτό και, ευτυχώς, επιτρέπουν διορθώσεις.

Μπορούμε, όμως, να ξεκινήσουμε από τρεις απλές συνήθειες.

Πρώτον, να περιγράφουμε περισσότερο και να χαρακτηρίζουμε λιγότερο. Να αναφερόμαστε σε συγκεκριμένες πράξεις και καταστάσεις αντί να γενικεύουμε για την προσωπικότητα του παιδιού.

Δεύτερον, να αναθεωρούμε τις εντυπώσεις μας. Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται σήμερα και να ανταποκρίνεται διαφορετικά αύριο. Μπορεί να χρειάζεται βοήθεια σε έναν τομέα και να είναι ιδιαίτερα ικανό σε κάποιον άλλο. Η ανάπτυξη δεν είναι ευθεία γραμμή και η νευροπλαστικότητα δεν σταματά με την ενηλικίωση.

Τρίτον, να ακούμε και τη δική του περιγραφή. Πώς αντιλαμβάνεται το ίδιο αυτό που συνέβη; Τι θεωρεί ότι το δυσκόλεψε; Ποιο μέρος της ιστορίας δεν γνωρίζουμε; Δεν χρειάζεται να αποδεχόμαστε αυτομάτως κάθε εξήγηση, αλλά αξίζει να τη λαμβάνουμε υπόψη.

Και ας είμαστε λίγο πιο προσεκτικοί όταν μιλάμε για ένα παιδί μπροστά του, σαν να μην βρίσκεται εκεί. Οι οικογενειακές συζητήσεις του τύπου «Αυτός είναι ο δύσκολος, η αδελφή του είναι το καλό παιδί» μπορεί να φαίνονται αθώες στους ενηλίκους, αλλά για τα παιδιά αποτελούν περιγραφές που ακούγονται ξανά και ξανά.

Δεν χρειάζεται να συμφωνήσουμε ότι κάθε παιδί είναι υπέροχο σε όλα. Δεν χρειάζεται να ωραιοποιήσουμε τις δυσκολίες του, να αγνοήσουμε μια συμπεριφορά που μας ανησυχεί ή να αποφύγουμε την αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας όταν είναι απαραίτητη.

Χρειάζεται να αφήσουμε χώρο για κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: να παρατηρούμε τον άνθρωπο μπροστά μας, όχι μόνο την ιστορία που έχουμε ήδη κατασκευάσει γι’ αυτόν.

Ποιος θα γίνει τελικά αυτό το παιδί;

Συχνά οι ενήλικες μιλάμε για τα παιδιά σαν να πρόκειται για ένα έργο του οποίου γνωρίζουμε ήδη την τελική μορφή. Αναγνωρίζουμε χαρακτηριστικά, προβλέπουμε συμπεριφορές, κάνουμε συγκρίσεις και αναζητούμε επιβεβαίωση των εκτιμήσεών μας.

Όμως, ένα παιδί δεν είναι μια σταθερή περιγραφή που περιμένει να επαληθευτεί. Είναι ένας άνθρωπος που αναπτύσσεται, δοκιμάζει, αποτυγχάνει, μαθαίνει, αλλάζει και δημιουργεί σταδιακά τη δική του σχέση με τον κόσμο.

Η δουλειά μας δεν είναι να του εξασφαλίσουμε μια τέλεια ταυτότητα. Είναι να του δώσουμε τη δυνατότητα να γνωρίσει τον εαυτό του χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να υπερασπίζεται ή να επιβεβαιώνει τις δικές μας ετικέτες.

Κάποια στιγμή, ίσως χρειαστεί να αναρωτηθούμε: όταν λέμε ότι ξέρουμε πολύ καλά το παιδί μας, εννοούμε ότι εξακολουθούμε να το γνωρίζουμε;

Ή ότι έχουμε αποφασίσει εδώ και χρόνια ποιο είναι και απλώς περιμένουμε να μας δικαιώσει;

Γιατί, τελικά, το παιδί δεν είναι ούτε ο δυσκολότερος ούτε ο καλύτερος χαρακτηρισμός που του δώσαμε.

Είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται ακόμη στη διαδικασία να ανακαλύψει ποιος είναι.

Και δικαιούται να μας εκπλήξει.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

1. American Academy of Pediatrics. Normal Child Behavior. HealthyChildren.org.
2. Centers for Disease Control and Prevention. What Schools Can Do: School Connectedness. 2024.
3. Center on the Developing Child, Harvard University. Enhancing and Practicing Executive Function Skills with Children from Infancy to Adolescence. 2014.
4. Child Mind Institute. Behavior Problems in Children.