Η Δημιουργία της κηπούπολης της Φιλοθέης.
Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΚΗΠΟΥΠΟΛΗΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΑΥΤΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΚΡΕΜΕΖΗ ΤΟΝ ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΙΚΙΩΝΗ ΤΟΝ Ν.ΒΑΛΣΑΜΑΚΗ ΩΣ ΜΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΝΕΟΤΕΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑΣ
Η εποχή του 1928 και εντεύθεν ήταν μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την πτώση του κλασικισμού και την άνοδο του μοντερνισμού.
Η άνοδος της μεσαίας τάξης και δει της αστικής τάξης δημιούργησε την ανάγκη της δημιουργίας απλών σπιτιών με καθαρές γραμμές προσαρμοσμένα στο ήρεμο και φωτεινό αττικό τοπίο ως έκφραση του νεοελληνικού χαρακτήρα και πνεύματος σε συνδυασμό με την δυνατή οικονομία δαπάνης και πρόβλεψη για την υγιεινή, την λειτουργική διάταξη των χώρων. Οι διάκοσμοι ήρεμοι και οι όγκοι να εκφράζονται με μια πλαστικότητα σε απλές λιτές γραμμές ώστε να αποφεύγεται η παρένθεση ρυθμών που έρχονται σε δυσαρμονία με τον τοπικό χαρακτήρα και την σωστή ισορρόπηση στην ευγένεια την απαλότητα την φωτεινότητα και την αρμονία του αττικού τοπίου.
Η αριστοτελική μεσότητα ως έκφραση μιας αρμονικής συνύπαρξης του πρασίνου και του δομημένου περιβάλλοντος.
Αυτό στη Φιλοθέη είχε επιτευχθεί στα πρώτα χρόνια της ιδρύσεώς της από το 1933.
Στο παρακάτω κείμενο στοιχεία έχουν ληφθεί από την έκδοση του Μουσείου Μπενάκη το 9/2009 με Τίτλο << Η Κηπούπολη Φιλοθέη και ο Ιωάννης Κρεμέζης>> με συγγραφέα την Μάρω Καρδαμίτση Αδάμη καθηγήτρια του ΕΜΠ Υπεύθυνη Αρχείων Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη
Το 1929 το Ταμείο Κοινωφελών Έργων Υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας αγόρασε ολόκληρη την περιοχή της Νέας Αλεξάνδρειας έκτασης 117 στρεμμάτων από την εταιρία Κέκρωψ και στις 21η Ιανουαρίου 1929 συντάσσεται το Καταστατικό του Οικοδομικού Συνεταιρισμού Υπαλλήλων της Εθνικής Τραπέζης Νέα Αλεξάνδρεια. Τα τρία κυρίαρχα πρόσωπα ήταν ο Ν. Ζουμπουλίδης αρχιμηχανικός της Εθνικής ο αρχιτέκτων Κ. Παπαδάκης και ο Αριστομένης Βάλβης.
Με βάση τα πολεοδομικά σχέδια του Ζουμπουλίδη ζητήθηκε το 1930 από τους Έλληνες αρχιτέκτονες μια άτυπη μορφή αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για να σχεδιάσουν τύπους κατοικιών βάση ορισμένων αρχών ήτοι της εντός του σύγχρονου καλλιτεχνικού πλαισίου εκφράσεως του νεοελληνικού πνεύματος σε συνδυασμό με την δυνατή οικονομία δαπάνης και κάθε πρόβλεψη για υγιεινή και λειτουργική διάταξη των χώρων και την άνεση των ενοίκων.
Εγκρίθηκαν 41 σχέδια και είναι η πρώτη φορά που συναντάμε μια οργανωμένη εικόνα μιας αθηναϊκής κηπούπολης.
Μεταξύ των σχεδίων που εγκρίθηκαν ήταν και του Ιωάννη Κρεμέζη που αργότερα έγινε προϊστάμενος και διευθυντής της ΤΥ της Εθνικής Τράπεζας. Από αυτά που σώζονται είναι μερικά του Κρεμέζη όπως η κατοικία του Ν Ζουμπουλίδη στη συμβολή Λ Καποδιστρίου και πεζόδρομου Βας. Σοφίας με τις μινωικές κολώνες στυλ ανακτόρου της Κνωσού, το Δημαρχείο.
Αυτό έδειχνε μια εικόνα της προοδευτικής αρχιτεκτονικής για μεσαία κυρίως εισοδήματα στις αρχές της δεκαετίας του 1930.
Είναι τα απλά και καθαρά σχήματα της εποχής του μεταμοντερνισμού με γυμνούς όγκους, καθαρές επιφάνειες όπου συχνά διαφαίνονται στις πολυκατοικίες της εποχής.
Το 1933 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος της Φιλοθέης το 1936 ανακαλύφθηκε η Κρύπτη της Αγίας Φιλοθέης και μετονομάστηκε σε Φιλοθέη και κτίστηκε ο ομώνυμος ναός στον Λόφο της Κρύπτης. Την κατασκευή του ναού μελέτησε από κοινού Ζουμπουλίδης και Κρεμέζης. Η κάτω αγορά στην Καποδιστρίου σώζεται με πολλές παρεμβάσεις που γίνανε, επίσης το γήπεδο του τένις ο κινηματογράφος της Φιλοθέης στην πλατεία Δροσοπούλου και κάποια γεφυράκια στο ρέμα της Φιλοθέης οι ξύλινες περιφράξεις στα πρανή του ρέματος και στην πλατεία Δροσοπούλου. Χαρακτηριστικά είναι ότι τα τελευταία έργα διαμόρφωσης της πλατείας Κορυζή του Ν. Βαλσαμάκη το στρογγυλό καθιστικό με την κτιστή πέργκολα είναι προσαρμοσμένα στη λογική των πρώτων μεσοπολεμικών και μεταπολεμικών κοινοτικών έργων. Επίσης έργο του Ι Κρεμέζη είναι και τα κτίρια του παλιού Δημαρχείου της Φιλοθέης (πληροφορία Παύλου Κρεμέζη).
Το Πικιωνικό υπόδειγμα από το έργο <<η ιδιοπροσωπία του Νέου Ελληνισμού προς διαμόρφωση της Νεοελληνικής Πρότασης>> Στοιχεία από την εργασία της Δουδούνη Μαρίας διδάσκων Χιωτίνης Νικήτας.
Η κατάκτηση του νοήματος της τέχνης απαιτεί βαθύ στοχασμό και λεπτότητα διαισθητικής δυνάμεως, ώστε ο προσήλυτος να εισχωρήσει με τον καιρό και με κόπο ως τα άδυτα της εσωτερικής αλήθειας. Τούτο τον δρόμο πάσχισα να διανύσω κι εγώ (Δημήτρης Πικιώνης).
Μια νέα εποχή ανοίγεται ενός ήπιου μοντερνισμού του κλασικισμού θνήσκοντος και επιχειρείται η ανασύσταση του καθολικού αισθητικού σχήματος της εποχής μας.
Ο Πικιώνης επιτυγχάνει την ανάδειξη της αρμονικής σύνθεσης ως υλοποίηση του ιδεαλιστικού πλατωνικού προτύπου δια μέσου μιας αμφίδρομης σχέσης πράξης διάνοιας, όπου η πράξη διεγείρει την διάνοια και αντιστρόφως η διάνοια στηρίζει την καλλιτεχνική δημιουργία προάγοντας τον συγκερασμό ιδεών και εικόνων, νοημάτων και μορφών.
Ο Πικιώνης ήταν φιλόσοφος, στοχαστής, αρχιτέκτονας, πολεοδόμος, ζωγράφος, σκηνογράφος. Δημιουργούσε ποίηση δια των έργων του σε μια εποχή που αναζητούσε τον βηματισμό της. Αναφέρεται ως ο πλέον βασικός προασπιστής της ελληνικής τέχνης με πηγές την παράδοση και την ιστορική μνήμη.
Το κίνημα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής που δεν ήταν ακριβώς μοντέρνα αλλά απλά ήταν μια συνέχεια της κλασικής τουλάχιστον σε κάποιες από τις εκφάνσεις αυτής πέτυχε να αμφισβητήσει τις αξίες του θνήσκοντος κλασικισμού.
Ο Πικιώνης μέσα από τον οικουμενισμό την απλότητα και την παράδοση πέτυχε να μεταλαμπαδεύσει αξίες μέσα από την ανανέωση των μορφών.
Πρέσβευε την επιστροφή στις ρίζες μέσα από το σφρίγος της νέας δημιουργίας η οποία πηγάζει μέσα από την ελληνική γη. Το έργο του ενσαρκώνει τον στοχασμό της Ανατολής .
Μια έκφραση αυτών των αξιών είναι ο παιδικός κήπος Πικιώνη στη Φιλοθέη που δημιουργήθηκε κατά τα έτη 1961-1964. Το έργο συνδυάζει καλλιτεχνική δημιουργία και φιλοσοφικό στοχασμό. Το οικουμενικό πνεύμα πρέπει να συντεθεί με το πνεύμα της εθνότητας και τη λατρεία της φύσεως.
Ο παιδικός κήπος Πικιώνη περιλαμβάνει χώρους παιγνιδιού για μικρότερα παιδιά και εφήβους. Το μεγαλύτερο κομμάτι είναι αυτοσχεδιασμός καθώς ο Πικιώνης ακολουθούσε το ίδιο το τοπίο, το ένστικτο στον χώρο, την φυσική ροπή των παιδιών.
Πάνω απ’ όλα βασίστηκε στα δομικά χαρακτηριστικά αυτού που ο ίδιος ονόμαζε παγκόσμια παράδοση σαν κάτι το ενιαίο που υπακούει στις αρχές της παράδοσης.
Η κυρίως αρχιτεκτονική
Παντού υπάρχει ένα ήπιο φως το αττικό φως, η είσοδος του κήπου αλλά και το περίπτερο έχουν εμφανή ιαπωνική επιρροή. Η περιμετρική τοιχοδομία του κήπου είναι ξεκάθαρη, η πρόθεση για δημιουργία κολάζ με σύνθεση βυζαντινών στοιχείων κυβισμού και μοντερνισμού εν γένει. Η επίστρωση με πλάκες τόσο έξω όσο και μέσα απεικονίζει την κλασική πικιωνική αντίληψη που αναγάγει στην διευθέτηση που έχει κάνει γύρω από την Ακρόπολη, πλάκες ανομοιόμορφες και ανισοϋψείς όπου για να εντοπιστεί η αρμονία πρέπει να παρατηρηθούν από κάποια απόσταση.
Φιλοσοφική διάσταση
Η σχεδίαση του χώρου απεικονίζει την γενικότερη ιδέα του Πικιώνη ότι όλες οι κουλτούρες και ειδικά η λαϊκή έχουν να δώσουν κάτι στην αρχιτεκτονική συνδέοντας το έργο με τις ευρύτερες πολιτισμικές αντιλήψεις.
Κωνσταντίνος Γιαβάσογλου
Πρόεδρος του Συλλόγου Προστασίας Περιβάλλοντος Φιλοθέης