Το φαινόμενο του Απατεώνα: Ένα καλά κρυμμένο μυστικό στον κόσμο των στελεχών

Αν και πολλές φορές αντικρίζουμε και γνωρίζουμε ανθρώπους με εντυπωσιακές καριέρες, υψηλές θέσεις και αμέτρητες επιτυχίες, η εσωτερική πραγματικότητα που βιώνουν μπορεί να είναι τελείως διαφορετική από αυτό που προβάλλουν προς τα έξω. Το φαινόμενο του απατεώνα (Imposter Phenomenon) είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο που αγγίζει ιδιαίτερα τα υψηλόβαθμα στελέχη, αφήνοντάς τα να αισθάνονται ανεπαρκή, αναξιόπιστα και ως «απατεώνες» που εξαπάτησαν το σύστημα και την εταιρία στην οποία εργάζονται για να φτάσουν στη θέση στην οποία βρίσκονται σήμερα.

Ο όρος «το σύνδρομο του απατεώνα» εισήχθη για πρώτη φορά από τις ψυχολόγους Clance και Imes το 1978, περιγράφοντας ανθρώπους με υψηλά επιτεύγματα οι οποίοι ένιωθαν ότι δεν αξίζαν την επιτυχία τους και ζούσαν με τον φόβο της αποκάλυψης. Τα συγκεκριμένα στελέχη ένιωθαν ότι η επιτυχία τους οφειλόταν στην τύχη ή σε εξωτερικούς παράγοντες και όχι στις πραγματικές τους ικανότητες και δεξιότητες. Όπως τονίζε η Clance, πρόκειται για μια εσωτερική εμπειρία νοητικής παραπλάνησης, κατά την οποία το άτομο απορρίπτει την αξία του, όσο υψηλές κι αν είναι οι επιδόσεις του και όσο μεγάλες είναι οι επιτυχίες του.

Η πιο χαρακτηριστική ένδειξη του φαινομένου του απατεώνα είναι η επίμονη αυτοαμφισβήτηση γύρω από τις ικανότητες και τη νοημοσύνη του ατόμου. Πολλοί υποφέρουν σιωπηλά, αδυνατώντας να δεχθούν τον έπαινο από τους ανθρώπους γύρω τους που τους θαυμάζουν ή να αναγνωρίσουν την εμφανή επιτυχία τους. Ακόμη και σε θέσεις εξουσίας και κύρους, η ανασφάλεια δεν μειώνεται – αντίθετα, εντείνεται ακόμα περισσότερο. Έρευνες δείχνουν πως η αίσθηση του «θα με ανακαλύψουν» συνοδεύεται από ένα έντονο άγχος και φόβο αποτυχίας που πολλές φορές οδηγεί τα στελέχη να μην προβάλλουν τις γνώσεις, τις δεξιότητες και τις επιτυχίες τους, προκειμένου να παραμένουν «κάτω από το ραντάρ» και να μην εκτίθενται.

Παρά το γεγονός ότι στην αρχή το φαινόμενο εντοπίστηκε κυρίως σε γυναίκες υψηλών επιδόσεων, σήμερα αναγνωρίζεται ότι επηρεάζει τόσο άνδρες όσο και γυναίκες σε διάφορους επαγγελματικούς και ακαδημαϊκούς χώρους. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι έως και το 70% των ανθρώπων θα βιώσουν τέτοια συναισθήματα κάποια στιγμή στη ζωή τους, καθιστώντας το φαινόμενο ιδιαίτερα διαδεδομένο αλλά και υποτιμημένο.

Οι επιπτώσεις είναι σημαντικές. Εκτός από το έντονο άγχος, την κατάθλιψη και τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, τα άτομα που βιώνουν το φαινόμενο του απατεώνα τείνουν να αυτοσαμποτάρονται. Αποφεύγουν ευκαιρίες, φοβούνται την επιτυχία, κάνουν υπερβολικές προετοιμασίες ή αναβάλλουν σημαντικές ενέργειες λόγω φόβου αποτυχίας. Η εσωτερική αυτή σύγκρουση μπορεί να οδηγήσει σε εργασιακή εξουθένωση, έλλειψη ισορροπίας ζωής-δουλειάς και τελικά σε μείωση της απόδοσης και επαγγελματικής ικανοποίησης.

Ειδικά στις γυναίκες, το φαινόμενο εμφανίζεται πιο συχνά και με μεγαλύτερη ένταση, πιθανόν λόγω κοινωνικών και πολιτισμικών προσδοκιών. Γυναίκες από περιθωριοποιημένα υπόβαθρα είναι ακόμα πιο ευάλωτες στο φαινόμενο του απατεώνα, καθώς βιώνουν τον παράλληλο αντίκτυπο ρατσισμού και σεξισμού, που υπονομεύει την ηγετική τους ταυτότητα ακόμα περισσότερο και σαν αποτέλεσμα, βιώνουν το φαινόμενο του απατεώνα ακόμα πιο έντονα.

Ενώ η βιβλιογραφία είναι πλούσια σχετικά με την παρουσία του φαινομένου στους φοιτητές, ελάχιστες είναι οι εμπειρικές μελέτες που εξετάζουν τη διάσταση του φαινόμενο του απατεώνα στους επαγγελματίες και ιδιαίτερα στα υψηλόβαθμα στελέχη. Έρευνες δείχνουν ότι τα στελέχη που πάσχουν από το φαινόμενο του απατεώνα παρουσιάζουν χαμηλή επαγγελματική ικανοποίηση και μειωμένη επαγγελματική αυτοπεποίθηση, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά την απόδοσή τους και την οργανωσιακή κουλτούρα.

Το φαινόμενο του απατεώνα παρουσιάζεται ιδιαίτερα έντονα στα στελέχη τα οποία αναλαμβάνουν μια πιο υψηλή ηγετική θέση από αυτή που έχουν. Οι έρευνες δείχνουν πως τα στελέχη πιστεύουν ότι δεν έχουν τις απαραίτητες γνώσεις,  ικανότητες και δεξιότητες για να αναλάβουν το νέο τους ρόλο, και αυτό τους προκαλεί έντονα συναισθήματα άγχους, απογοήτευσης και ματαίωσης, που μειώνουν την απόδοση και την ικανοποίηση τους.

Σε μια μελέτη του, ο Μanfred  Kets de Vries, καταξιωμένος ψυχαναλυτής και coach υψηλόβαθμων στελεχών, αποκάλυψε ότι πολλοί CEOs σε πολύ επιτυχημένες εταιρίες βιώνουν έντονα συναισθήματα απατεωνιάς. Θέτουν ανέφικτους στόχους, υποφέρουν από εργασιομανία, κάνουν κακή χρήση του χρόνου και οδηγούνται συχνά σε επαγγελματική εξουθένωση. Αυτά τα συμπτώματα δεν επηρεάζουν μόνο τους ίδιους αλλά και το ανθρώπινο δυναμικό των οργανισμών τους, μειώνοντας την κινητοποίηση των εργαζόμενων και αυξάνοντας τις εναλλαγές των εργαζόμενων.

Σε ποιο βαθμό ένα στέλεχος μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά όταν νιώθει ότι η επιτυχία του είναι μια απάτη; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Όμως, η κατανόηση και η αποδοχή αυτών των συναισθημάτων αποτελεί το πρώτο βήμα. Η ευαισθητοποίηση και η κατάλληλη υποστήριξη – είτε με coaching, είτε με ψυχοθεραπεία – μπορεί να βοηθήσει τα άτομα που βιώνουν το φαινόμενο του απατεώνα να επαναπροσδιορίσουν την αυτοεικόνα τους και να αποκαταστήσουν την αυτοπεποίθησή τους και την πίστη στον εαυτό τους και τις ικανότητες τους.

Το φαινόμενο του απατεώνα δεν αποτελεί μια ένδειξη ανεπάρκειας. Αντίθετα, εμφανίζεται σε ικανούς, ευφυείς και επιτυχημένους ανθρώπους. Η πρόκληση έγκειται στο να μάθουν να αναγνωρίσουν την αξία τους και να συνδέσουν την επιτυχία τους με τις πραγματικές ικανότητες – και όχι με την τύχη ή τη συγκυρία. Είναι σημαντικό να καταφέρουν να δουν την αληθινή τους αξία με αυτογνωσία, ρεαλισμό και επίγνωση προκειμένου να είναι ικανοποιημένοι και παραγωγικοί στην καριέρα και τη ζωή τους γενικότερα.

Τζωρτζίνα Σπέντζου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
6944347144
Instagram: georgina.spentzou
Linked In: Georgina Spentzou
www.georginaspentzou.com

Διάβασε το τεύχος Σεπτεμβρίου, του Psychiko News & Radio εδώ !