Η Πράσινη Μετάβαση της European Union, η Βιομηχανική Απειλή και η Κινεζική Οικονομική Διείσδυση
Η πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 και η μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση και τις καθαρές τεχνολογίες, ενώ έχουν σαφώς περιβαλλοντικά οφέλη, εγείρουν σοβαρά βιομηχανικά και γεωοικονομικά ζητήματα. Συγκεκριμένα, προκύπτει ισχυρή εξάρτηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας από εισαγωγές τεχνολογιών και πρώτων υλών που ελέγχονται σε μεγάλο βαθμό από την Κίνα. Η τάση αυτή απειλεί όχι μόνο την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών βιομηχανικών οικοσυστημάτων — με πρώτη την αυτοκινητοβιομηχανία — αλλά και την απασχόληση, τη δημοσιονομική σταθερότητα, και την παραγωγική αυτάρκεια της ΕΕ. Επίσης απειλεί και την ίδια την πράσινη μετάβαση και βιώσιμη ανάπτυξη της Ευρώπης.
Στο άρθρο αναλύονται: (α) τα θεσμικά – πολιτικά πλαίσια της ΕΕ για την «πράσινη μετάβαση», (β) το πώς η Κίνα έχει καταφέρει να εδραιώσει κυρίαρχη θέση στις κρίσιμες αλυσίδες παραγωγής καθαρών τεχνολογιών, (γ) οι επιπτώσεις για την ευρωπαϊκή βιομηχανία (ειδικά αυτοκίνητο, μπαταρίες, σπάνιες γαίες) και (δ) οι δυνατότητες αντιμετώπισης της κατάστασης μέσω στρατηγικής βιομηχανικής πολιτικής.
- Το θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο της ΕΕ
Η ΕΕ έχει θέσει μέσω της «European Green Deal» τον στόχο της μείωσης των εκπομπών τουλάχιστον κατά 55 % έως το 2030 σε σύγκριση με το 1990, και της επίτευξης κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050.
Η μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση — δηλαδή η σταδιακή κατάργηση των θερμικών κινητήρων — και η προώθηση των «καθαρών» τεχνολογιών (μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα, φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες) είναι βασικοί άξονες.
Παρ’ όλα αυτά, η ΕΕ αναγνωρίζει ότι η παραγωγική της βάση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, επεξεργασία και τεχνολογίες δεν είναι επαρκώς ισχυρή. Σε πρόσφατη έκθεση επισημαίνεται πως η ΕΕ πρέπει να αναπτύξει νέα βιομηχανική στρατηγική για να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό και τις αδυναμίες της .
Η ΕΕ χαρακτηρίζει τη σχέση της με την Κίνα ως «εταίρο, ανταγωνιστή και συστημικό αντίπαλο».
Επιπλέον, ως απάντηση στο ενδεχόμενο εξάρτησης από κρίσιμες πρώτες ύλες, η πρωτοβουλία RESourceEU στοχεύει στη μείωση της εξάρτησης από την Κίνα στην επεξεργασία σπάνιων γαιών. euronews
- Η Κινεζική στρατηγική και η κυριαρχία στις καθαρές τεχνολογίες
Η Κίνα έχει εφαρμόσει με επιτυχία βιομηχανική πολιτική που συνδυάζει κρατικές επενδύσεις, επιδοτήσεις, κεντρικότερη διοίκηση και μαζική παραγωγή, καλύτερη οργάνωση, μεγαλύτερη εργατικότητα, πειθαρχία συλλογικότητα, μια αντίληψη η οποία στηρίζεται στην κουμφουκιανή φιλοσοφία ότι δια της εργασίας κάποιος καταξιώνεται και ανέρχεται στην εκτίμηση των άλλων ανθρώπων. Έτσι λοιπόν υπάρχει μεγάλη επιτυχία σε διάφορους βιομηχανικούς τομείς — ιδίως στις μπαταρίες λιθίου-ιόντος, στις τεχνολογίες φωτοβολταϊκών και στην ηλεκτροκίνηση και εν γένει σε όλες τις τεχνολογίες αιχμής που έχουν σχέση με την πράσινη ενέργεια.
Σύμφωνα με τη μελέτη της Center for Strategic and International Studies (CSIS): «Τα δύο τρίτα των λιθίου-ιόν μπαταριών παγκοσμίως παράγονται στην Κίνα, και περίπου 80 % της παγκόσμιας δυναμικότητας φωτοβολταϊκών είναι στην Κίνα».
Επιπλέον, εργαλεία όπως η παραγωγή, η επεξεργασία πρώτων υλών, η έρευνα και ανάπτυξη (R&D) και η εμπορευματοποίηση είναι συγκεντρωμένα σε μεγάλο βαθμό στην Κίνα, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη για την Ευρώπη την αναπαραγωγή του ίδιου μοντέλου σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα. bruegel.org
Το αποτέλεσμα είναι ότι οι κινεζικές τεχνολογίες και προϊόντα – ηλεκτρικά οχήματα, μπαταρίες, φωτοβολταϊκά – εισέρχονται με δυναμισμό στην ευρωπαϊκή αγορά.
- Επιπτώσεις για την ευρωπαϊκή βιομηχανία
3.1 Εξάρτηση και ευπάθειες
Η Ευρώπη παρουσιάζει σημαντική εξάρτηση από την Κίνα σε κρίσιμες πρώτες ύλες και τεχνολογίες: για παράδειγμα, πάνω από 90 % της επεξεργασίας σπάνιων γαιών (rare earth magnets) που χρησιμοποιούνται στην αυτοκινητοβιομηχανία, τις ανεμογεννήτριες και τα ηλεκτρικά οχήματα προέρχεται από την Κίνα.
Μια μελέτη της CSIS επισημαίνει ότι «η απώλεια δυναμικότητας παραγωγής στην αυτοκινητοβιομηχανία της ΕΕ, μαζί με την έλλειψη ενός συνεκτικού σχεδίου, θέτει σε κίνδυνο την ανταγωνιστικότητα» της.
Η έλλειψη συνεκτικής ευρωπαϊκής βιομηχανικής στρατηγικής, όπως επισημαίνει η European Automobile Manufacturers’ Association (ACEA), «θέτει τον κλάδο ηλεκτρικών οχημάτων της ΕΕ σε κίνδυνο να χάσει έδαφος».
3.2 Απώλεια παραγωγής και θέσεων εργασίας
Καθώς η μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση επιταχύνεται και τα προϊόντα-εισαγωγής (κυρίως Κίνας) αυξάνουν το μερίδιό τους στην ευρωπαϊκή αγορά, ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αισθάνονται τον ανταγωνισμό. Για παράδειγμα, μία έκθεση του “Le Monde” καταγράφει πτώση της βιομηχανικής παραγωγής σε Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία.
Η πτώση της παραγωγής συνοδεύεται από περικοπές θέσεων εργασίας, μεταφορά δραστηριοτήτων και αυξημένες πιέσεις σε περιοχές που εξαρτώνται από την αυτοκινητοβιομηχανία και τις καθαρές τεχνολογίες.
3.3 Χρηματοπιστωτικές και γεωπολιτικές συνέπειες
Η πτώση της βιομηχανίας και η αυξανόμενη εισαγωγική εξάρτηση έχουν αρνητικές συνέπειες για τις μετοχές των ευρωπαϊκών εταιρειών, για την αποδοτικότητα των ομολόγων των βιομηχανικά εκτεθειμένων κρατών-μελών και γενικότερα για τη δημοσιονομική και οικονομική σταθερότητα της ΕΕ. Παράλληλα, η διείσδυση κινεζικών επενδύσεων στην ευρωπαϊκή βιομηχανική και τεχνολογική αλυσίδα αυξάνει την οικονομική επιρροή της Κίνας στην Ευρώπη. Για παράδειγμα, οι εισαγωγές της ΕΕ από την Κίνα σε αγαθά έφτασαν το 2024 τις 519 δισ. € έναντι 213,3 δισ. € εξαγωγών προς την Κίνα.
Η συγχώνευση των περιβαλλοντικών στόχων με βιομηχανικά ζητήματα σημαίνει ότι η «πράσινη μετάβαση» δεν είναι μόνον περιβαλλοντικό έργο αλλά και στρατηγικό/γεωπολιτικό ζήτημα. Όπως σημειώνει η CSIS, «ο μεγαλύτερος παράγων αβεβαιότητας για την Ευρωπαϊκή επιτυχία δεν είναι τόσο η τεχνολογία όσο η ικανότητα της ΕΕ να ανταγωνιστεί στην παραγωγή».
- Η πολιτική προς την πράσινη ενέργεια ως «Δούρειος Ίππος»;
Υπό την οπτική αυτή, μπορεί να θεωρηθεί ότι η πολιτική της ΕΕ για τη μετάβαση — αν και απαραίτητη — έχει αθέλητα ενσωματώσει στοιχεία που ευνοούν την κινεζική διείσδυση. Η στρατηγική επιλογή αλλαγής του ενεργειακού και βιομηχανικού μοντέλου, χωρίς ταυτόχρονη ενίσχυση της παραγωγικής βάσης, της τεχνογνωσίας και της βιομηχανικής αυτονομίας στην Ευρώπη, δημιουργεί έναν ευνοϊκό χώρο για εισόδους προϊόντων — και τεχνολογιών — ελεγχόμενων ή επηρεαζόμενων από την Κίνα.
Συγκεκριμένα:
- Η προώθηση ηλεκτρικών οχημάτων απαιτεί μπαταρίες, σπάνιες γαίες, επεξεργασία λιθίου — τομείς στους οποίους η Κίνα κατέχει ισχυρά πλεονεκτήματα.
- Η απουσία «ευρωπαϊκού κόσμου τιμών» και παραγωγικής κλίμακας σημαίνει ότι τα κινεζικά προϊόντα εισέρχονται με ανταγωνιστικό κόστος (ή με επιδότηση μέσω εξαγωγών/κρατικής πολιτικής της Κίνας) — γεγονός που «σφίγγει» τις ευρωπαϊκές εταιρείες.
- Η παραγωγή καθαρών τεχνολογιών στην Ευρώπη έρχεται αντιμέτωπη με υψηλότερο κόστος ενέργειας, υψηλότερο κόστος εργασίας και πιο αυστηρές ρυθμίσεις — όλα αυτά μειώνουν την ανταγωνιστικότητά της έναντι της Κίνας.
Επομένως, η «πράσινη ενέργεια» — ενώ υλοποιεί θετικούς περιβαλλοντικούς στόχους — ενδέχεται να λειτουργεί ως μέσο εμπορικής και βιομηχανικής μετατόπισης, όχι μόνο του παραγωγικού κέντρου προς την Κίνα, αλλά και της τεχνολογικής και αξιακής υπεροχής.
- Προτάσεις και προοπτικές για την Ευρώπη
Για να αντιστραφεί αυτή η τάση και να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή βιομηχανική και τεχνολογική αυτονομία, προτείνονται τα εξής:
- Ενίσχυση της ευρωπαϊκής βιομηχανικής πολιτικής με σαφείς στόχους παραγωγής καθαρών τεχνολογιών στην Ευρώπη — όχι μόνο μέσω ρυθμίσεων αλλά και μέσω παραγωγικής στρατηγικής. (βλ. έκθεση ΕΕ για τη μελλοντική ανταγωνιστικότητα)
- Υποστήριξη της αλυσίδας παραγωγής από την εξόρυξη και επεξεργασία πρώτων υλών εντός ΕΕ ή σε ελεγχόμενες συνεργασίες με τρίτες χώρες — ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από την Κίνα. (βλ. RESourceEU)
- Ενίσχυση επενδύσεων σε έρευνα και καινοτομία που θα επιτρέπουν την ανάκτηση τεχνογνωσίας και την παραγωγή «ευρωπαϊκών πρωτοτύπων» στις μπαταρίες, τις σπάνιες γαίες, την επαναχρησιμοποίηση υλικών.
- Σύνδεση της ενεργειακής πολιτικής με την βιομηχανική — δηλαδή η μετάβαση να μην είναι απλώς τεχνολογική αλλά και παραγωγική, δημιουργώντας θέσεις εργασίας και ενισχύοντας την ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας.
- Προστατευτικά – αλλά συμβατά με διεθνείς κανόνες – μέτρα έναντι εισαγωγών που λαμβάνουν κρατικές επιδοτήσεις ή παραβιάζουν τις αρχές του ελεύθερου ανταγωνισμού. (π.χ. έρευνες αντιεπιδοτήσεων της ΕΕ προς κινεζικά EV)
- Διεθνής συνεργασία με κράτη εκτός Κίνας για τη διαφοροποίηση πρώτων υλών και τεχνολογιών — π.χ. Αυστραλία, Καναδάς, Χιλή.
- Στροφή στην ατομική ενέργεια σε μικρούς αντιδραστήρες σύντηξης υψηλής τεχνολογίας που πληρούν τα μέγιστα στάνταρ ασφάλειας.
- Σύνδεση των ευρωπαϊκών ερευνητικών κέντρων έρευνας καινοτομίας και των καλυτέρων πανεπιστημίων με τα βιομηχανικά κέντρα ώστε να αξιοποιηθούν τα μέγιστα όλες οι τελευταίες τεχνολογίες.
- Συμπεράσματα
Η μετάβαση προς μια πράσινη οικονομία στην Ευρώπη είναι αναμφισβήτητα αναγκαία για περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς λόγους. Όμως, όπως δείχνει η ανάλυση, η πολιτική αυτή δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τα ζητήματα της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας, της παραγωγικής αυτονομίας και των γεωοικονομικών ισορροπιών.
Η Κίνα βρίσκεται σήμερα σε πλεονεκτική θέση να εκμεταλλευτεί την ευρωπαϊκή αδυναμία στην παραγωγική και τεχνολογική βάση — όχι μέσω στρατιωτικών ή παραδοσιακών αποικιακών μέσων, αλλά μέσω της βιομηχανικής υπεροχής, της τεχνολογικής ηγεμονίας και της εξαγωγικής πολιτικής.
Εάν η Ευρώπη δεν επαναπροσδιορίσει τη στρατηγική της ώστε να συνδυάσει «πράσινη» πολιτική με «βιομηχανική» πολιτική, τότε η «πράσινη μετάβαση» ενδέχεται να μετατραπεί σε παραγωγικό και τεχνολογικά υποτελή μιας ξένης δύναμης.
Η πρόκληση λοιπόν δεν είναι μόνο να μειώσει τις εκπομπές, αλλά να το πράξει με όρους που διασφαλίζουν ότι η παραγωγή, η τεχνολογία και οι θέσεις εργασίας παραμένουν στην Ευρώπη — ώστε η μετάβαση να είναι βιώσιμη κοινωνικά, οικονομικά και γεωπολιτικά.
Ίσως η Ευρώπη αναγκαστεί να επαναπροσδιορίσει το εργασιακό μοντέλο σε ένα σχήμα πιο οργανωμένο με έμφαση στην υψηλή τεχνολογία ώστε να γίνει πιο αποδοτικό.
Το μέλλον της Ευρώπης είναι συνδεδεμένο με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη χρήση της πράσινης ενέργειας. Όμως εδώ χρειάζεται μια ισορροπία μεταξύ παραγωγής και πράσινης ενέργειας ώστε πραγματικά να υπάρξει βιώσιμη ανάπτυξη. Με λίγα λόγια η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης να ευρίσκεται σε ισορροπία με την πράσινη μετάβαση.
Γράφει ο Κωνσταντίνος Γιαβάσογλου