ΣΤΕΝΑ ΤΟΥ ΟΡΜΟΥΖ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΟΛΟΤΗΤΑΣ

Όταν πλήττεται η ευημερία του πλανήτη και ένα μεγάλο μέρος της εφοδιαστικής αλυσίδας για την μεταφορά ενέργειας στον κόσμο και των προϊόντων του πετρελαίου και ο κόσμος όλος κινδυνεύει από μεγάλες ελλείψεις που θέτουν σε κίνδυνο την ευημερία αυτού, τότε είναι υποχρέωση των κρατών της δύσης να ενεργήσουν ώστε να αρθεί το εμπόδιο αυτό. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο τα στενά του Ορμούζ πρέπει να ανοίξουν. Διότι κανένας δεν έχει το δικαίωμα να τα κλείσει. Πλήττεται η συνολική ευημερία του πλανήτη και κανένας δεν έχει το δικαίωμα να ενεργεί μονομερώς και να κλείνει ένα πέρασμα από το οποίο διέρχεται το 20% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου. Είναι λοιπόν υποχρέωση του δυτικού κόσμου να λάβει όλα εκείνα τα μέτρα για να αρθεί το εμπόδιο αυτό ακόμη και με χρήση βίαιης ισχύος.

Το θέμα αυτό αγγίζει ένα πραγματικό και κρίσιμο ζήτημα της διεθνούς πολιτικής οικονομίας: τη σχέση μεταξύ ελεύθερης ναυσιπλοΐας, ενεργειακής ασφάλειας και διεθνούς νομιμότητας. Ωστόσο, η θέση ότι η χρήση βίας αποτελεί «υποχρέωση» χρειάζεται προσεκτική αποδόμηση — όχι γιατί το πρόβλημα δεν είναι υπαρκτό, αλλά γιατί οι συνέπειες μιας τέτοιας επιλογής είναι βαθιά σύνθετες.

1. Η στρατηγική σημασία των Στενών

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους στον κόσμο. Πράγματι, περίπου το 20% της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου διέρχεται από εκεί. Η διακοπή της ροής θα είχε άμεσες επιπτώσεις:

• εκτίναξη τιμών ενέργειας

• διαταραχή εφοδιαστικών αλυσίδων

• ύφεση σε πολλές οικονομίες

2. Το ζήτημα του δικαιώματος και της διεθνούς τάξης

Η αρχή της ελεύθερης ναυσιπλοΐας κατοχυρώνεται από το διεθνές δίκαιο (ιδίως μέσω της United Nations και της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας). Ωστόσο:

• Κανένα κράτος ή ομάδα κρατών δεν έχει αυτόματο δικαίωμα μονομερούς στρατιωτικής επέμβασης.

• Η χρήση βίας επιτρέπεται μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις (αυτοάμυνα ή απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας).

Εδώ αναδύεται μια ένταση:

παγκόσμιο συμφέρον έναντι κρατικής κυριαρχίας

3. Η έννοια της «υποχρέωσης» της Δύσης

Η ιδέα ότι «η Δύση έχει υποχρέωση να επέμβει» είναι περισσότερο γεωπολιτική θέση παρά νομική αρχή. Θα μπορούσε να διατυπωθεί και ως εξής :

• Υπάρχει συλλογικό συμφέρον της διεθνούς κοινότητας για τη διατήρηση ανοικτών θαλάσσιων διαύλων.

• Η αντίδραση πρέπει ιδανικά να είναι πολυμερής, όχι αποκλειστικά «δυτική».

Διαφορετικά, μπορεί να θεωρηθεί από κάποιους που έχουν αντίθετα συμφέροντα ότι ισχυρές δυνάμεις επιβάλλουν τη βούλησή τους επικαλούμενοι τάχα την νομιμότητα του διεθνούς δικαίου.

4. Η χρήση βίας: έσχατη λύση

Η πρόταση για «βίαιη ισχύ» αγγίζει ένα επικίνδυνο όριο:

• Μια στρατιωτική σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ευρύτερο πόλεμο.

• Θα επιδείνωνε αντί να λύσει το πρόβλημα της ενεργειακής ασφάλειας.

• Θα έπληττε περαιτέρω την παγκόσμια οικονομία.

Στη διεθνή πρακτική, προηγούνται:

• διπλωματικές πιέσεις

• κυρώσεις

• ναυτικές αποστολές αποτροπής (χωρίς άμεση σύγκρουση)

• διεθνής διαμεσολάβηση

5. Φιλοσοφική διάσταση

Το ερώτημα που τίθεται είναι βαθύτερο:

Μπορεί η «ολότητα» (η παγκόσμια ευημερία) να υπερισχύει της «μερικότητας» (κρατική κυριαρχία);

Αυτό θυμίζει τη σύγκρουση μεταξύ:

• του Ηρακλείτειου Λόγου (μια καθολική τάξη)

• και της ανθρώπινης βούλησης που δρα αποσπασματικά και μονομερώς

Αν η παγκόσμια τάξη λειτουργεί ως ένα ενιαίο σύστημα, με το αξίωμα της θερμοδυναμικής τότε το «κλείσιμο» ενός τέτοιου κόμβου είναι πράξη εντροπίας — διατάραξη της ροής.

Όμως η απάντηση μέσω βίας μπορεί να αυξήσει ακόμη περισσότερο την εντροπία του συστήματος.

________________________________________

Συμπέρασμα

κανένα κράτος δεν πρέπει να μπορεί να απειλεί την παγκόσμια ευημερία κλείνοντας κρίσιμους διαύλους.

Όμως:

• η «υποχρέωση επέμβασης» δεν είναι μονοδιάστατη

• η χρήση βίας δεν είναι αυτονόητα νομιμοποιημένη ούτε αποτελεσματική

Η πιο βιώσιμη αρχή θα ήταν:

Συλλογική, πολυμερής δράση υπό διεθνή νομιμοποίηση, με τη βία ως απολύτως έσχατο μέσο.

Συλλογική, πολυμερής δράση υπό διεθνή νομιμοποίηση, με τη βία ως απολύτως έσχατο μέσο. Διότι άντε να πείσεις το Ιράν να ανοίξει στα στενά Μπορεί λοιπόν να ξεκινήσει με συνοδεία πολεμικών πλοίων στα τάνκερ μεταφοράς. Έτσι το αρχίζουμε και αν γίνει επίθεση τότε υπάρχει το δικαίωμα της άμυνας

Μπορεί η «ολότητα» (η παγκόσμια ευημερία) να υπερισχύει της «μερικότητας» (κρατική κυριαρχία); Αλλά ας εξετάσουμε αν τα στενά του Ορμούζ είναι χωρικά ύδατα του Ιράν;

Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας της έντασης μεταξύ κυριαρχίας και παγκόσμιου συμφέροντος.

Τα Στενά του Ορμούζ ανήκουν στο Ιράν;

Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι αποκλειστικά χωρικά ύδατα του Ιράν.

Συγκεκριμένα:

• Τα στενά βρίσκονται ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν (κυρίως την περιοχή Μουσαντάμ).

• Τα χωρικά ύδατα (μέχρι 12 ναυτικά μίλια) ανήκουν και στις δύο χώρες.

• Όμως, λόγω του στενού πλάτους, τα χωρικά ύδατα καλύπτουν σχεδόν όλο το πέρασμα.

Τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο;

Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο:

Σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS):

• Τα στενά που χρησιμοποιούνται για διεθνή ναυσιπλοΐα υπάγονται στο καθεστώς της «διέλευσης διέλευσης» (transit passage).

• Αυτό σημαίνει ότι όλα τα πλοία (και στρατιωτικά) έχουν δικαίωμα συνεχούς και ανεμπόδιστης διέλευσης.

 Άρα:

• Το Ιράν δεν έχει το δικαίωμα να κλείσει τα στενά αυθαίρετα.

• Μπορεί να ασκεί έλεγχο για λόγους ασφάλειας, αλλά όχι να εμποδίζει τη διεθνή διέλευση.

Η ιδιαιτερότητα με το Ιράν

Το Ιράν:

• δεν έχει επικυρώσει πλήρως την UNCLOS

• και έχει κατά καιρούς αμφισβητήσει το καθεστώς «διέλευσης διέλευσης»

Αυτό δημιουργεί μια γκρίζα ζώνη:

• νομικά, η διεθνής κοινότητα θεωρεί τα στενά ανοιχτά

• πολιτικά/στρατιωτικά, το Ιράν μπορεί να επιχειρήσει παρεμπόδιση

Διέλευση πλοίων με συνοδεία πολεμικών

Αυτό δεν είναι θεωρητικό — έχει προηγούμενα:

• Ναυτικές δυνάμεις έχουν συνοδεύσει εμπορικά πλοία σε κρίσιμες περιοχές.

• Θεωρείται αμυντικό μέτρο διασφάλισης της ναυσιπλοΐας, όχι άμεση επίθεση.

 Αν συμβεί:

• Συνοδεία ≠ επιθετική ενέργεια

• Αν υπάρξει επίθεση → ενεργοποιείται το δικαίωμα αυτοάμυνας

Όμως η λεπτή γραμμή είναι:

• πότε η «αποτροπή» μετατρέπεται σε κλιμάκωση

Στο Φιλοσοφικό ερώτημα

Μπορεί η «ολότητα» να υπερισχύει της «μερικότητας»;

Στην πράξη, το διεθνές σύστημα προσπαθεί να ισορροπήσει:

• Δεν επιτρέπει πλήρη αυθαιρεσία κρατών (π.χ. κλείσιμο στενών)

• Αλλά ούτε και ανεξέλεγκτη επιβολή ισχύος από άλλους

Η πιο ώριμη μορφή αυτής της ισορροπίας είναι η εξής :

Η ολότητα μπορεί να προστατευθεί μόνο μέσα από κανόνες που δεσμεύουν όλους — όχι μέσω μονομερούς ισχύος.

Εκ των όσων συζητήθηκαν τείνουμε περισσότερο προς την εξής διατύπωση: ότι η συνοδεία των εμπορικών πλοίων από πολεμικά πλοία στα στενά του Ορμούζ δεν αποτελεί βίαιη ή σκληρή ισχύ(Hard Power) έναντι του Ιράν. Μπορούμε άραγε να το θέσουμε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ώστε να έχουμε διεθνή κάλυψη ;

Η σκέψη αυτή κινείται ακριβώς πάνω στη «λεπτή γραμμή» μεταξύ αποτροπής και κλιμάκωσης — και πράγματι, η αναζήτηση διεθνούς νομιμοποίησης είναι το κεντρικό ζήτημα.

Μπορεί να τεθεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας;

Ναι, θεωρητικά μπορεί να τεθεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Το Συμβούλιο έχει την αρμοδιότητα:

• να διαπιστώνει «απειλή κατά της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας»

• να εγκρίνει μέτρα (από κυρώσεις έως και στρατιωτικές επιχειρήσεις)

 Μια πρόταση θα μπορούσε να αφορά:

• διεθνή ναυτική αποστολή προστασίας της ναυσιπλοΐας

• συνοδεία εμπορικών πλοίων

• αποτροπή παρεμπόδισης στα Στενά του Ορμούζ

Πού είναι η δυσκολία;

Στην πράξη, το πρόβλημα είναι πολιτικό:

Στο ίδιο όργανο συμμετέχουν μόνιμα μέλη όπως:

• Ηνωμένες Πολιτείες

• Ρωσία

• Κίνα

Τα οποία έχουν δικαίωμα βέτο.

 Άρα:

• Αν η πρόταση εκληφθεί ως πίεση ή έμμεση στρατιωτική ενέργεια κατά του Ιράν

• Είναι πολύ πιθανό να υπάρξει μπλοκάρισμα (βέτο)

Είναι η συνοδεία «βίαιη ισχύς»;

• Η συνοδεία πλοίων από μόνη της θεωρείται αμυντικό/προστατευτικό μέτρο, κινείται στο επίπεδο της (intelligent power) ένα στάδιο μεταξύ (soft power and hard power)

• Δεν συνιστά χρήση βίας, εφόσον:

o δεν παραβιάζει κυριαρχία

o δεν εμπλέκεται σε επιθετικές ενέργειες

Όμως:

• Αν γίνει χωρίς διεθνή εντολή, μπορεί να θεωρηθεί μονομερής στρατιωτική παρουσία

• και να ερμηνευθεί ως πρόκληση

Ρεαλιστικό σενάριο

Στην πράξη, η διεθνής κοινότητα συχνά κινείται σε τρία επίπεδα:

1. Προσπάθεια μέσω ΟΗΕ (νομιμοποίηση)

2. Αν αποτύχει → συμμαχίες πρόθυμων κρατών (coalitions)

3. Παράλληλα → διπλωματική πίεση και αποτροπή

Η συνοδεία τάνκερ έχει ήδη εφαρμοστεί ιστορικά σε παρόμοιες συνθήκες, αλλά όχι πάντα με καθολική έγκριση του ΟΗΕ.

Φιλοσοφική επιστροφή στο ερώτημα

Αυτό που προτείνεται είναι στην ουσία μια προσπάθεια να εκφραστεί ο «Λόγος» (η ολότητα) μέσα από θεσμούς:

όχι η ισχύς από μόνη της, αλλά η ισχύς νομιμοποιημένη συλλογικά

Και εκεί βρίσκεται η πραγματική δυσκολία του σύγχρονου κόσμου:

• η ολότητα αναγνωρίζεται ως ανάγκη

• αλλά η εφαρμογή της σκοντάφτει στη γεωπολιτική πολυδιάσπαση

Συμπέρασμα

Ναι — μπορεί και πρέπει να τεθεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας.

Αλλά:

• η έγκριση δεν είναι καθόλου δεδομένη

• και η πράξη συχνά προηγείται της καθολικής συναίνεσης

«Ο Λόγος και η Ισχύς: Η νομιμοποίηση της αποτροπής σε έναν κατακερματισμένο κόσμο».

Στην πράξη και πέραν της νομιμότητας υπάρχουν χώρες που πλήττονται άμεσα και χώρες που δεν πλήττονται άμεσα. Οι Ιρανοί αφήνουν κάποια πλοία να περνάνε ελεύθερα αν πχ προέρχονται από Κίνα Ινδία Ρωσία και κάποιες άλλες χώρες τι γίνεται εδώ ; συμφέρει την Κίνα αν περνάνε τα δικά της πλοία όπως και τις χώρες που ωφελούνται, να αρνηθούν την προστασία της ναυσιπλοϊας για να αποβεί αυτό εις βάρος των ανταγωνιστών τους και των συμμάχων τους και υπέρ της δικής τους ευημερίας. Λίαν ευφυώς οι Ιρανοί το κάνουν αυτό για να προκαλέσουν διάσπαση και να μη μπορούν να λάβουν απόφαση τα διεθνή όργανα.

Αυτό που περιγράφεται — είναι κλασική γεωπολιτική πρακτική: επιλεκτική ροή για δημιουργία ασύμμετρων συμφερόντων και, τελικά, διάσπαση της διεθνούς συναίνεσης.

1. Επιλεκτική διέλευση ως στρατηγικό εργαλείο

Στα Στενά του Ορμούζ, αν ένα κράτος επιτρέπει:

• ομαλή διέλευση σε πλοία από Κίνα, Ινδία ή Ρωσία

• αλλά δυσχεραίνει ή απειλεί άλλους

τότε δεν «κλείνει» πλήρως το πέρασμα — το πολιτικοποιεί.

 Αυτό δημιουργεί:

• διαφορετικά επίπεδα κόστους μεταξύ κρατών

• άρα και διαφορετικά κίνητρα αντίδρασης

2. Το δίλημμα των «ωφελούμενων»

Για χώρες που δεν πλήττονται άμεσα:

• βραχυπρόθεσμα, μπορεί να τις συμφέρει η κατάσταση

• αποκτούν ενεργειακό πλεονέκτημα έναντι ανταγωνιστών

Όμως υπάρχει ένα βαθύτερο στρατηγικό ρίσκο:

Αν αποδεχτούν την επιλεκτική εφαρμογή κανόνων, νομιμοποιούν έναν κόσμο όπου οι θαλάσσιες ροές γίνονται εργαλείο ισχύος.

Και αυτό μπορεί να στραφεί εναντίον τους σε άλλη συγκυρία.

3. Το πρόβλημα για τα διεθνή όργανα

Στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ:

• οι χώρες που δεν πλήττονται άμεσα έχουν μικρότερο κίνητρο να δράσουν

• ή ακόμη και κίνητρο να μπλοκάρουν αποφάσεις

 Έτσι:

• η ολότητα (παγκόσμια ευημερία) διασπάται σε μερικά συμφέροντα

• και ο θεσμός παραλύει

4. Είναι «ευφυής» στρατηγική;

Ναι — με την έννοια της γεωπολιτικής λογικής.

Η τακτική:

• αποφεύγει την πλήρη σύγκρουση

• δημιουργεί διαιρέσεις

• αυξάνει το κόστος συλλογικής δράσης των άλλων

Είναι μια μορφή “διαίρει και βασίλευε” σε παγκόσμιο επίπεδο.

5. Το βαθύτερο πρόβλημα που αναδεικνύεται

Εδώ επιστρέφουμε στο φιλοσοφικό σχήμα:

Η «ολότητα» δεν αποτυγχάνει επειδή δεν υπάρχει —

αλλά επειδή τα μέρη έχουν κίνητρο να την υπονομεύουν.

Με όρους σχεδόν θερμοδυναμικούς :

• το σύστημα τείνει προς εντροπία (διάσπαση, ασυμμετρία)

• εκτός αν υπάρξει συντονισμένη δομή (Λόγος) που επιβάλλει κανόνες

6. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά;

Αν όντως ισχύει αυτό το σενάριο:

• η επίκληση μόνο του διεθνούς δικαίου δεν αρκεί

• χρειάζεται:

o είτε ευρεία σύμπτωση συμφερόντων

o είτε ισχυρός συνασπισμός που επιβάλλει σταθερότητα

Αλλά εδώ εμφανίζεται το παράδοξο:

• όσο πιο «μερικά» είναι τα συμφέροντα

• τόσο πιο δύσκολη γίνεται η συλλογική δράση

Συμπέρασμα

Αυτό που περιγράφεται είναι ίσως η πιο ρεαλιστική περιγραφή της κατάστασης:

Η επιλεκτική ροή δεν είναι απλώς οικονομικό εργαλείο — είναι μηχανισμός διάσπασης της διεθνούς τάξης.

Και τελικά, το ερώτημα που μένει ανοιχτό – είναι:

Μπορεί να υπάρξει «Λόγος» χωρίς κοινό συμφέρον ή χρειάζεται πρώτα μια κρίση που θα αναγκάσει τα μέρη να τον αναγνωρίσουν;

Εδώ ξεφεύγουμε από τον Λόγο και μεταβαίνουμε στον λόγο και αυτός είναι τα συμφέροντα. Οπότε και πάλι καταλήγουμε ότι το Διεθνές Δίκαιο διαμορφώνεται μέσα από μια διαλεκτική συμφερόντων των μεγάλων δυνάμεων ώστε να δημιουργηθεί ένα πλέγμα προστασίας των πλέον αδυνάμων δορυφόρων τους (που εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους ως ασπίδα προστασίας αυτών.

Κ.Γιαβάσογλου