Υπονομεύοντας τον Αρχηγό
Η ψυχολογία της εξουσίας
Η ηγεσία δεν είναι μόνο θέμα δεξιοτήτων, στρατηγικής ή αποφασιστικότητας. Είναι, πάνω απ’ όλα, μια ψυχολογική διεργασία που ενεργοποιεί βαθιά, ασυνείδητα συναισθήματα τόσο στον ηγέτη όσο και στους ανθρώπους που τον ακολουθούν. Ανάμεσα στα πιο συχνά και δυσδιάκριτα φαινόμενα βρίσκεται η υπονόμευση του αρχηγού — η αντίσταση, η αμφισβήτηση ή η εχθρότητα απέναντι σε αυτόν που κατέχει τη θέση εξουσίας. Για να κατανοηθεί, χρειάζεται να εξετάσουμε πρώτα τις ρίζες, τις εκδηλώσεις και τέλος τον τρόπο διαχείρισής της.
Γιατί υπονομεύουμε τον αρχηγό
Ο αρχηγός, ο προϊστάμενος, ο ηγέτης – όποιον όρο κι αν χρησιμοποιήσουμε – αποτελεί πάντα μια φιγούρα εξουσίας. Και οι φιγούρες εξουσίας δεν είναι ποτέ ουδέτερες μέσα μας. Κουβαλούν πάνω τους συναισθήματα, προσδοκίες, φόβους και αντιδράσεις που έχουν τις ρίζες τους στα πρώτα μας χρόνια.
Οι πρώτες φιγούρες εξουσίας που γνωρίζουμε είναι οι γονείς μας. Είναι εκείνοι που θέτουν τα όρια, ορίζουν το σωστό και το λάθος, προσφέρουν αγάπη αλλά και ματαίωση. Στη συνέχεια έρχονται οι δάσκαλοι, που συνεχίζουν τη λειτουργία της εξουσίας: επιβραβεύουν, απορρίπτουν, αξιολογούν. Και αργότερα, στην ενήλικη ζωή, ο προϊστάμενος ή ο αρχηγός γίνεται η επόμενη τέτοια φιγούρα.
Ο Φρόιντ ονόμασε αυτό το φαινόμενο μεταβίβαση – την ασυνείδητη τάση να μεταφέρουμε σε ανθρώπους του παρόντος τα συναισθήματα και τις εμπειρίες του παρελθόντος. Έτσι, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, ο προϊστάμενος μπορεί να μετατραπεί στον «αυστηρό πατέρα» που μας κρίνει ή στη «ματαιωτική μητέρα» που δεν αναγνωρίζει την αξία μας.
Η υπονόμευση, επομένως, δεν στρέφεται μόνο προς το πρόσωπο του αρχηγού, αλλά προς το σύμβολο της εξουσίας που ενσαρκώνει. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο το άτομο επιχειρεί, ασυνείδητα, να επαναλάβει και να «διορθώσει» παλιές ψυχικές συγκρούσεις.
Πώς εκδηλώνεται η υπονόμευση
Η υπονόμευση μπορεί να εκδηλωθεί με ποικίλους τρόπους – από τον ανοιχτό και άμεσο έως τον παθητικό και ύπουλο. Κάποιοι εκφράζουν απροκάλυπτα τη δυσαρέσκειά τους: αμφισβητούν, συγκρούονται ή επιτίθενται ευθέως στον αρχηγό. Άλλοι, όμως, προτιμούν τον παθητικο-επιθετικό δρόμο: σιωπηρή αντίσταση, ειρωνεία, υπόγειες συμμαχίες, διάδοση φημών, διαρκή αμφισβήτηση πίσω από την πλάτη του ηγέτη. Πρόκειται για τον μακιαβελικό, «σκοτεινό» τρόπο υπονόμευσης, όπου η επιθετικότητα μεταμφιέζεται σε ευγένεια ή αδιαφορία.
Πίσω από αυτές τις συμπεριφορές κρύβεται συχνά το συναίσθημα του φθόνου. Ο φθόνος συνοδεύει πάντοτε την εξουσία, γιατί ο ηγέτης διαθέτει κάτι που οι άλλοι επιθυμούν: επιρροή, αναγνώριση, κύρος, οικονομική ασφάλεια, αυτοπεποίθηση. Ο φθονών δεν αντέχει να βλέπει στον άλλον αυτό που λείπει από τον ίδιο και, αδυνατώντας να το αποκτήσει, προσπαθεί να το μειώσει ή να το καταστρέψει.
Όμως ο φθόνος δεν εκφράζεται πάντα μέσα από επιθετικότητα. Μερικές φορές καλύπτεται κάτω από την εξιδανίκευση. Όταν τοποθετούμε τον αρχηγό σε ένα σχεδόν υπερανθρώπινο βάθρο, αυτό μπορεί να είναι ένας τρόπος να αντέξουμε τον φθόνο που μας προκαλεί. Ο φθόνος είναι ένα πολύ δύσκολο συναίσθημα, και συχνά, για να μην τον νιώσουμε συνειδητά, τον μεταμφιέζουμε σε εξιδανίκευση. Όμως πίσω από τον έντονο θαυμασμό μπορεί να κρύβεται η ίδια φθονερή σύγκριση: «εκείνος έχει κάτι που εγώ δεν έχω».
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως ο φθόνος δεν είναι ένα «κακό» συναίσθημα· είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα, που δείχνει ότι επιθυμούμε κάτι που θεωρούμε πολύτιμο. Όταν το αναγνωρίζουμε και το αποδεχόμαστε, ο φθόνος μπορεί να μετατραπεί σε κινητήρια δύναμη για εξέλιξη, αντί για καταστροφικό μηχανισμό.
Υπάρχουν επίσης άτομα που έχουν βιώσει αυταρχικές ή καταπιεστικές μορφές εξουσίας στην παιδική τους ηλικία. Αυτοί οι άνθρωποι, μεγαλώνοντας, συχνά γίνονται αντισυστημικοί: αντιδρούν και επαναστατούν σε κάθε θεσμό που θυμίζει εκείνη την εμπειρία καταπίεσης. Έτσι, η επίθεσή τους προς τον αρχηγό δεν αφορά μόνο το πρόσωπο, αλλά και τον θεσμό που εκείνος εκπροσωπεί. Ο αρχηγός γίνεται το σύμβολο ενός ολόκληρου συστήματος που πρέπει να αμφισβητηθεί ή να καταρριφθεί.
Πώς μπορεί ο αρχηγός να το αναγνωρίσει και να το διαχειριστεί
Το πιο κρίσιμο βήμα για έναν ηγέτη είναι η επίγνωση. Πολλοί αρχηγοί βιώνουν αυτά τα φαινόμενα χωρίς να τα κατανοούν και τα ερμηνεύουν ως δική τους αποτυχία. Νιώθουν άγχος, ανασφάλεια, απογοήτευση. Μπορεί να αρχίσουν να πιστεύουν ότι δεν είναι ικανοί να ηγηθούν, να παρακινούν ή να εμπνεύσουν. Όμως, η υπονόμευση και η αντίσταση δεν είναι ένδειξη ανικανότητας· είναι φυσικά ψυχολογικά φαινόμενα που εμφανίζονται σε κάθε σύστημα εξουσίας.
Η ηγεσία απαιτεί όχι μόνο τεχνικές δεξιότητες, αλλά και ψυχολογική εκπαίδευση. Ο αρχηγός χρειάζεται να γνωρίζει τις δυναμικές που ενεργοποιούνται μέσα στις ομάδες – τις μεταβιβάσεις, τις προβολές, τις ασυνείδητες συμμαχίες. Μόνο αν τα αναγνωρίσει, μπορεί να τα διαχειριστεί ψύχραιμα, χωρίς να τα παίρνει προσωπικά ή να αντιδρά με αμυντικότητα.
Η συνεργασία με έναν ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή που κατανοεί τα φαινόμενα των ομάδων και της εξουσίας μπορεί να αποδειχθεί ανεκτίμητη. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο ηγέτης μαθαίνει να διαχωρίζει τι του ανήκει και τι όχι, να αναγνωρίζει τα συναισθήματα που του προβάλλονται, να αντέχει την πίεση και να διατηρεί τη θέση του με ωριμότητα και εσωτερική σταθερότητα.
Ηγεσία είναι η ικανότητα να στέκεσαι σταθερός απέναντι στις προβολές των άλλων χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου. Και αυτή η ικανότητα δεν αποκτάται μόνο με εμπειρία, αλλά μέσα από βαθιά γνώση του εαυτού και των αθέατων ψυχικών διεργασιών που καθορίζουν τη σχέση μας με την εξουσία.
Τζωρτζίνα Σπέντζου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
Instagram: georgina.spentzou
Linked In: Georgina Spentzou