Ναυαρίνο: ορόσημο στον δρόμο προς την Ανεξαρτησία
Στο όρμο του Ναβαρίνου, στη δυτική ακτή της Πελοποννήσου, από τον Αύγουστο έως τις αρχές του φθινοπώρου του 1827, παρατηρείται ασυνήθιστη για τα δεδομένα της περιοχής συγκέντρωση πολεμικών πλοίων.
Τι συμβαίνει; Για να το μάθουμε πρέπει να πάμε λίγο πίσω στον χρόνο. Τις νίκες των Ελλήνων μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης διαδέχονται δύο αδελφοκτόνοι πόλεμοι. Οι Τούρκοι έχουν πάρει ξανά το πάνω χέρι, και μόνο στο ανατολικό τμήμα της Πελοποννήσου εξακολουθεί να καίει η φλόγα της Επανάστασης, αλλά καραδοκεί ο Ιμπραήμ πασάς. Είναι όμως και η περίοδος που το ελληνικό ζήτημα αρχίζει να μπαίνει στην ατζέντα των μεγάλων δυνάμεων της εποχής, οι οποίες προσπαθούν να αποκομίσουν κέρδη από τη νέα κατάσταση. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκεται σε φάση παρακμής, αλλά κατέχει ακόμη γεωστρατηγική θέση στους δρόμους του διεθνούς εμπορίου.
Ο δρόμος για την εξεύρεση λύσης περνάει από τη διπλωματική οδό. Η αρχή γίνεται με το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης (4 Απριλίου 1826), που υπογράφηκε από την Αγγλία και τη Ρωσία, και προέβλεπε ότι οι δύο χώρες μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν στρατό για να αναγκάσουν Έλληνες και Τούρκους να πάρουν μέρος σε διαπραγματεύσεις. Εις μάτην όμως.
Επόμενος σταθμός, η Ιουλιανή Σύμβαση ή Συνθήκη του Λονδίνου, που υπογράφηκε στις 6 Ιουλίου 1827. Οι τρεις δυνάμεις δεσμεύονται να χρησιμοποιήσουν ακόμη και στρατιωτική βία, αν χρειαστεί, για να πιέσουν τους δύο εμπολέμους να κάνουν ανακωχή.
Ο σουλτάνος αρνείται, εν αντιθέσει με τους Έλληνες. Ζητεί από τον Μοχάμεντ Άλι, κυβερνήτη της Αιγύπτου, να στείλει στρατιωτικές δυνάμεις στην Πελοπόννησο. Η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία μαθαίνουν τα καθέκαστα και αντιδρούν άμεσα, διατάσσοντας τους επικεφαλής των στόλων τους (Κόδριγκτον, Δεριγνί, Χέιδεν) να κατευθυνθούν στην ανατολική Μεσόγειο. Ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος, υπό τους Ταχίρ πασά και Μουχαρέμ μπέη, που έχει καταπλεύσει στην περιοχή, για να αποφύγει την αφόρητη πίεση των τριών ευρωπαϊκών δυνάμεων, καταφεύγει στον όρμο του Ναυαρίνου.
Ο Κόδριγκτον έχει στη διάθεσή του τον Αύγουστο 21 πλοία. Περιμένει ακόμα δύο, το «Αλβιών» και το «Γένοβα», θα φθάσουν στις αρχές Σεπτεμβρίου. Ο Δεριγνί είναι καθ’ οδόν, όπως και ο Χέιδεν. Οι τρεις ναύαρχοι αναζητούν τον Ιμπραήμ για να βρουν λύση στο αδιέξοδο που αρχίζει να δημιουργείται, αλλά ο τελευταίος είναι εξαφανισμένος. Το ενδεχόμενο σύγκρουσης με τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο είναι πιθανό και για έναν ακόμη λόγο. Ο χειμώνας πλησιάζει και τα θαλάσσια ρεύματα καθιστούν αδύνατη την παραμονή των σκαφών στην ανοιχτή θάλασσα έξω από τον όρμο. Μετά από σύσκεψη στην «Ασία», τη ναυαρχίδα του Κόδριγκτον, στις 19 Οκτωβρίου, αποφασίζεται η είσοδος των συμμαχικών στόλων στο λιμάνι του Ναβαρίνου, για άσκηση μεγαλύτερης πίεσης στον αντίπαλο.
Το ηλιόλουστο μεσημέρι του Σαββάτου 20 Οκτωβρίου 1827, η «Ασία» μπαίνει στο λιμάνι. Ακολουθούν τα υπόλοιπα πλοία του αγγλικού στόλου, η «Γένοβα», η «Αλβιών», το «Ντάρμουθ» κ.ά., αλλά και τα γαλλικά και ρωσικά. Τα τουρκοαιγυπτιακά πλοία, όπως είναι αγκυροβολημένα μέσα στο λιμάνι, σχηματίζουν ένα πέταλο. Κάποια άλλα έχουν παραταχθεί ανατολικά της Πύλου και του Νέου Ναυαρίνου.
Το «ατυχές γεγονός», κατά τον βασιλιά Γεώργιο Δ΄ της Αγγλίας, διότι μετά από αυτό οι σχέσεις της χώρας του με την Τουρκία θα δοκιμαστούν, ήταν ένας πυροβολισμός από την τουρκική πλευρά. Θύμα, ο κυβερνήτης λέμβου του αγγλικού πλοίου «Ντάρμουθ», ο ανθυποπλοίαρχος Φιτζρόι, που φώναζε σ’ ένα τουρκικό πυρπολικό ότι ερχόταν με ειρηνικές διαθέσεις.
Το αποτέλεσμα: κατεστραμμένα πλοία και φλεγόμενες λέμβοι, νεκροί, τραυματίες, φωτιές, εκρήξεις. Από τις 2.30 το μεσημέρι έως τις 6 το απόγευμα, οι απώλειες είναι συντριπτικές για τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο: 6.000 νεκροί και 4.000 τραυματίες, και 60 κάθε είδους πλοία βυθισμένα στην ανατολική πλευρά της Σφακτηρίας. 174 νεκροί και 475 τραυματίες από τον στόλο των Δυνάμεων, χωρίς απώλεια πλοίου. Είναι αξιοσημείωτο ότι δεν επρόκειτο για σύρραξη μεταξύ δύο στόλων, αλλά για επιμέρους συγκρούσεις μεταξύ μεμονωμένων σκαφών της τριεθνούς δύναμης και των τουρκοαιγυπτιακών πλοίων.
Η συνέχεια της ναυμαχίας του Ναυαρίνου γράφτηκε με τη Συνθήκη της Αλεξάνδρειας, στις 19 Ιουλίου 1828, οπότε ο Ιμπραήμ αναγκάστηκε να αποχωρήσει από την Πελοπόννησο. Στις 30 Αυγούστου του ίδιου έτους, οι τρεις Δυνάμεις έστειλαν στην Πελοπόννησο εκστρατευτικό σώμα υπό τους Μαιζών και Σεμπαστιάνι, το οποίο παρέμεινε για πέντε περίπου χρόνια στην ευρύτερη περιοχή και συνέβαλε στην οργάνωση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, διασφαλίζοντας παράλληλα τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων.
Τι ακολούθησε; Ο σουλτάνος, μετά την άφιξη του Μαιζώνος στην Πελοπόννησο και την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο (1828-1829), αποδέχτηκε, με την υπογραφή της Συνθήκης της Αδριανούπολης (Σεπτέμβριος 1829), τη δημιουργία αυτόνομου ελληνικού κράτους, με όριο τη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού. Το 1832 εγκαθιδρύεται το Βασίλειο της Ελλάδος, με Βαυαρό μονάρχη στον θρόνο, και εμφανίζεται ένα ακόμη εθνικό κράτος στον χάρτη της Ευρώπης.
Στο Ναυαρίνο οι τρεις μεγάλοι της Ευρώπης βρήκαν την ευκαιρία να ξεκαθαρίσουν τις υποθέσεις του με τον σουλτάνο, κάνοντας επίδειξη ισχύος. Πού ήταν, όμως, οι Έλληνες. Δεν ήταν εκεί, γιατί απλούστατα δεν τους ζητήθηκε. Ήταν θεατές, μαζί με τον αυστριακό στόλο, Βαυαρούς, Άραβες και άλλους. Αλλά οι Έλληνες μαζί με τους Τούρκους πήραν το μήνυμα ότι τα πράγματα άλλαξαν οριστικά και αμετάκλητα.
Στη μνήμη των πεσόντων ναυτών και αξιωματικών της ναυμαχίας έχουν στηθεί μνημεία στα νησάκια του όρμου του Ναυαρίνου. Στη Σφακτηρία, υπέρ των Ρώσων μαχητών (τοποθετήθηκε το 1872, με δαπάνες του Ρωσικού Πολεμικού Ναυτικού). Στο Φανάρι (ή Τσιχλί Μπαμπά) το έστησε η γαλλική κυβέρνηση το 1890 για τους ναύτες της. Επίσης, στο κέντρο του κόλπου υπάρχει η νησίδα Χελωνάκι, όπου είναι το μνημείο των Βρετανών ναυτών και αξιωματικών. Δεν πρέπει να λησμονήσουμε και τις εορταστικές εκδηλώσεις του Δήμου Πύλου-Νέστορος για την επέτειο της ναυμαχίας του Ναυαρίνου: τα Ναυαρίνεια. Το αποκορύφωμά τους είναι η αναπαράσταση, με συμμετοχή ιστιοφόρων και δεκάδων εθελοντών, και η ανατίναξη ομοιώματος της ναυαρχίδας του τουρκοαιγυπτιακού στόλου.
Του Δημήτρη Αλεξάκη