Σχέση μορφής λειτουργίας αιτιότητας και νοημοσύνης στον Κόσμο

Η μορφή εμπεριέχει την λειτουργία αλλά ταυτόχρονα εξελίσσεται εξαιτίας της. Το ερώτημα είναι : η μορφή επιτρέπει την λειτουργία, ή η λειτουργία εξαναγκάζει την μορφή να μεταβληθεί.

Στην αριστοτελική σκέψη μορφή-είδος σκοπός-τέλος είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Τίποτα δεν υπάρχει χωρίς λόγο και τίποτε δεν έχει μορφή που να μη υπηρετεί μια εσωτερική λειτουργία, για παράδειγμα ο εγκέφαλος υπάρχει για να σκέπτεται και τούτο σημαίνει αναλύει συνθέτει συγκρίνει καταλήγει σε συμπεράσματα κάνει συνειρμούς επεξεργάζεται έννοιες κρίνει αντιλαμβάνεται διαλέγεται με την εξωτερική πραγματικότητα και το μάτι το οποίο κατά τον Πλάτωνα ενώνει το εσωτερικό φως του ανθρώπου με το εξωτερικό και δίνει την πληροφορία Άρα τα πάντα έχουν σκοπό ύπαρξης και εξελίσσονται με βάση αυτόν.

Διαφορά Πλάτωνα Αριστοτέλη

Ο Πλάτων ομιλεί για σχέδιο του Δημιουργού επί τη βάση του οποίου δημιουργήθηκε ο κόσμος. Ο Αριστοτέλης προτάσσει την ανάγκη της λειτουργίας και θεωρεί ότι ο κόσμος σίγουρα δημιουργήθηκε από κάτι ανώτερο όμως εδώ λέει για τη σχέση μορφής αιτιότητας, δηλαδή η μορφή δημιουργήθηκε για να εξυπηρετεί την λειτουργία, τίποτα δεν σχεδιάστηκε από την αρχή χωρίς λόγο.

Φυσική ιστορία και αιτιότητα

Αν μετακινηθούμε στη φυσική ιστορία μοιάζει η λειτουργία να πιέζει τη μορφή. Οι οργανισμοί επιβιώνουν επειδή οι μορφές τους ανταποκρίνονται λειτουργία στο περιβάλλον. Ο Πλάτων στο έργο του Τίμαιος λέει ότι σκοπιμότητα εξαναγκάζει τη λειτουργία και τη μορφή << Η ανάγκη για να λειτουργήσει ο κόσμος εξαναγκάζει τα στοιχεία να συνεργαστούν και από εκεί δημιουργούνται χάριν της λειτουργίας οι μορφές>>. Όταν οι συνθήκες αλλάζουν οι μορφές που δεν εξυπηρετούν πλέον την λειτουργία εξαφανίζονται όχι αμέσως αλλά σταδιακά πέφτουν στο περιθώριο και για ένα διάστημα λειτουργούν παράλληλα με αυτές που εξελίσσονται μέχρι να εκλείψουν παντελώς λόγω της μη ύπαρξης σκοπιμότητας.

Ένα παράδειγμα σύνδεσης μορφής αιτιότητας είναι το σπίτι που έχει ως σκοπό να στεγάσει να προστατεύσει να παρέχει ασφάλεια και άνεση και ιδιωτικότητα άρα και ελευθερία στον άνθρωπο και σχεδιάστηκε πως; Η έμπνευση έρχεται από τις σπηλιές στις οποίες μένανε οι πρώτοι άνθρωποι. Αυτό λοιπόν το ατελές σχήμα της φύσεως ενέπνευσε για τη δημιουργία κάτι πολύ πιο τέλειου και γιατί αυτό; διότι υπακούει σε γεωμετρικές αναλογίες οι οποίες και αυτές αποτέλεσαν έμπνευση από τα κρύσταλλα τα ορυκτά το νερό τα σώματα με ευθείες γραμμές έδρες τρίγωνα τετράγωνα πολύεδρα. Και όταν μιλάνε οι αρχαίοι για τα 4 στοιχεία στερεά υγρά αέρια υδάτινα και πάμε στην φωτιά με τις δημιουργούμενες έδρες όπως φαίνονται στον ουρανό που διαιρεί και τέμνει κατά τον Πλάτωνα είναι όπως και το άκτιστο δημιουργικό πυρ του Ηράκλειτου και είναι το Ιερό Φως που από άκτιστο δημιουργό εισέρχεται στην κτίση ως πυρ. Όπως λέει ο Πλάτων τα μαθηματικά δεν επινοούνται, ανακαλύπτονται και όπως υπαινίσσεται ο Αριστοτέλης η φύση ενεργεί ως νους. Τα πάντα λοιπόν ως σχήματα υπάρχουν στη φύση, νοηματοδοτούνται και αποκτούν σκοπιμότητα όμως από τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Και εκεί έρχεται ο Πλάτωνας που φέρνει την ιδέα από ένα αόρατο υπερβατικό κόσμο αυτόν των Ιδεών.

Το ανθρώπινο σώμα

Από τα απλά στα σύνθετα το πρώτον δημιουργήθηκαν οι πρώτες μονοκύτταρες ενώσεις από απλές ενώσεις πρωτεϊνών αμινοξέων οι πρώτοι μονοκύτταροι οργανισμοί ανέπτυξαν πολύπλοκες δομές όργανα νευρικά συστήματα συνείδηση. Έτσι δημιουργήθηκε το ανθρώπινο σώμα αρχικά κινείτο με τα τέσσερα μέχρι που τα μπροστινά πόδια γίνανε χέρια, γιατί όμως; ;επειδή ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίσσεται από την πληροφορία τη γνώση την ικανότητα να λύνει θέματα της καθημερινότητας άρα αναπτύσσει ο ανθρώπινος εγκέφαλος συνάψεις νευρώνες γίνεται πιο ευφυής πιο δημιουργικός και έχει ανάγκη τα χέρια για να φτιάξει να δημιουργήσει.

Αλγόριθμος Λόγος ή Δημιουργός Νους

Μήπως τα πάντα αποτελούν τους κρίκους μια αλυσίδας που υπακούει σε ένα αλγόριθμο όχι με την στενή τεχνική έννοια των μαθηματικών, αλλά μια ευρύτερη έννοια του Λόγου στον οποίο υπακούνε τα πάντα και από αυτόν ορίζονται τα πάντα, ήτοι ενός συνόλου κανόνων που γεννά μορφές λειτουργίες σχέσεις.

Αν δεχτούμε ότι η μορφή δεν είναι αυθαίρετη-η εξέλιξη δεν είναι χαοτική-η φύση παράγει δομές με νόημα, τότε τίθεται το ερώτημα του Νου, όχι κατ’ ανάγκη ενός ανθρωπόμορφου σχεδιαστή, αλλά μιας νοημοσύνης εγγεγραμμένης στην ίδια την δομή της πραγματικότητας. Ίσως η φύση σχεδιάζει χωρίς να σκέπτεται και ο άνθρωπος σκέφτεται αντιγράφοντας τον σχεδιασμό της . Ο ανθρώπινος νους δεν είναι εξωτερικός παρατηρητής της φύσης αλλά συνέχεια αυτής σε ανώτερο επίπεδο αναστοχασμού.

Επίλογος

Η μορφή, η λειτουργία, και η εξέλιξη δεν είναι ανεξάρτητες έννοιες, αποτελούν εκφάνσεις μιας βαθύτερης τάξης που διαπερνά το είναι. Είτε την ονομάσουμε Λόγο, αλγόριθμο, ή κοσμικό νου, το βέβαιο είναι ότι κόσμος δεν εμφανίζεται ως τυχαίο άθροισμα, αλλά ως αρμονική διαδικασία γίγνεσθαι. Και μέσα από αυτή την διαδικασία ο άνθρωπος δεν είναι απλός θεατής, αλλά το σημείο όπου η φύση στοχάζεται τον εαυτό της .

Δαρβινική θεώρηση λειτουργία-μορφή-επιβίωση

Σύμφωνα με την θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου κάθε οργανισμός εξελίσσεται μέσα σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο φυσικό περιβάλλον και όσοι εξελίσσονται και μπορούν να λειτουργήσουν μέσα σε αυτό επιβιώνουν και τελειοποιούνται, ενώ όσοι δεν τα καταφέρουν σταδιακά απαξιώνονται και χάνουν την χρησιμότητά τους και χάνονται τελικά. Αυτή είναι η λειτουργία της φύσης η οποία ακολουθεί το βέλος του χρόνου. Αυτό οδηγεί σε εξέλιξη από απλούστερους σε πιο πολύπλοκους οργανισμούς και αυτό καθορίζει το σχήμα το οποίο εξυπηρετεί την λειτουργία μέσα σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο πλαίσιο στον υλικό κόσμο.

Ο Δαρβίνος εξηγεί το πως εξελίσσονται οι μορφές όχι κατ’ ανάγκη γιατί υπάρχει τάξη. Όμως αυτό ακριβώς η υπάρχουσα τάξη θα μπορούσε να εξηγηθεί με βάση τη θεωρία της Ανάγκης, δηλαδή η τάξη επιβάλλεται μέσα από τη διαδικασία της εξέλιξης, απλά διότι ο κόσμος είναι καταδικασμένος να εξελίσσεται για να υπάρχει διότι ακολουθεί το βέλος του χρόνου και η ίδια η εξέλιξη ως αλγόριθμος επιβάλλει τάξη και έτσι υπάρχει τάξη και εσωτερική συνοχή.

Το περιβάλλον μεταβάλλεται συνεχώς, οι οργανισμοί εμφανίζουν τυχαίες παραλλαγές, όσες μορφές λειτουργούν αποτελεσματικά μέσα στο εκάστοτε περιβάλλον επιβιώνουν, όσες δεν λειτουργούν χάνονται. Έτσι η λειτουργία καθορίζει την μορφή μέσω της φυσικής επιλογής. Δεν υπάρχει εκ των προτέρων σχέδιο, υπάρχει φίλτρο πραγματικότητας, η φύση δοκιμάζει αδιάκοπα μορφές μέσα στον χρόνο. Το σχήμα του οργανισμού- είτε πρόκειται για βακτήριο-είτε για άνθρωπο-δεν είναι αισθητική επιλογή αλλά αποτύπωμα επιτυχούς λειτουργίας μέσα στον τρισδιάστατο κόσμο.

Το βέλος του χρόνου και η κατεύθυνση της εξέλιξης

Η εξέλιξη είναι γραμμική όχι κυκλική, είναι ιστορική και μη αναστρέψιμη. Η φύση λειτουργεί μέσα στον χρόνο με μνήμη, γενετική πληροφορία, με σωρευτικότητα. Αυτό οδηγεί όχι μηχανικά, αλλά στατιστικά σε αύξηση της πολυπλοκότητας-διαφοροποίηση λειτουργιών-εξειδίκευση μορφών.

Το ανθρώπινο σώμα ως εξέλιξη

Το ανθρώπινο σώμα μπορεί να ιδωθεί ως μια εξελικτική απάντηση- όρθια στάση-απελευθέρωση χεριών, χέρια – σύλληψη εργαλείο δημιουργία, Μάτια ως ένωση εσωτερικού και εξωτερικού φωτός-εγκέφαλος πρόβλεψη μνήμη σχέδιο. Και ο εγκέφαλος εξελίσσεται από πιο απλός σε πιο σύνθετο δημιουργώντας συνάψεις, νέους νευρώνες ανάλογα με τις εμπειρίες που μετατρέπονται σε γνώση. Καμία από αυτές τις μορφές δεν είναι τυχαία με την καθημερινή έννοια, αλλά είναι το αποτέλεσμα μακράς αλληλεπίδρασης λειτουργίας περιβάλλοντος χρόνου.

Η μορφή δεν σχεδιάστηκε αλλά σταθεροποιήθηκε επειδή λειτουργούσε. Είναι όμως αρκετό αυτό; η δαρβινική θεωρία εξηγεί γιατί επικρατούν κάποιες μορφές, γιατί άλλες χάνονται, όμως δεν απαντά πλήρως στο εξής ερώτημα: Γιατί η ύλη είναι ικανή να οργανώνεται σε λειτουργικές μορφές εξ ‘αρχής. Δηλαδή γιατί οι φυσικοί νόμοι επιτρέπουν σταθερά μόρια, γιατί η χημεία οδηγεί στη βιολογία, γιατί η βιολογία οδηγεί στη συνείδηση. Εδώ δεν μιλάμε για βιολογική επιλογή, αλλά για κοσμική προϋπόθεση δυνατότητα εξέλιξης.

Από τον Δαρβίνο στον Λόγο

Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι ο Δαρβίνος περιγράφει τον μηχανισμό- ο Αριστοτέλης μιλάει για εντελέχεια δυνάμει είναι εσωτερική τάση πραγμάτωσης, ο Πλάτων ομιλεί για νοητή τάξη- η σύγχρονη σκέψη μιλάει για πληροφορία αλγόριθμο νόμο. Ίσως αυτά όλα να είναι διαφορετικές γλώσσες για το ίδιο φαιινόμενο. Η φύση δεν ενεργεί τυχαία αλλά σύμφωνα με εσωτερικούς κανόνες χωρίς να απαιτείται απαραίτητα ένας εξωτερικός σχεδιαστής, η φύση δεν σκέπτεται αλλά παράγει νόημα, ο άνθρωπος σκέπτεται επειδή είναι προϊόν αυτής της διαδικασίας.

Συμπέρασμα

Ναι η εξέλιξη όπως την περιγράφει ο Δαρβίνος εξηγεί πως η λειτουργία προηγείται- η μορφή προσαρμόζεται-το περιβάλλον επιλέγει- ο χρόνος συσσωρεύει, αλλά το γεγονός ότι αυτή η διαδικασία οδηγεί από το απλό στο σύνθετο, από την ύλη στη ζωή, από τη ζωή στον νου μας επιτρέπει να μιλήσουμε όχι για τυφλή τύχη, αλλά για μια βαθιά λογική του γίγνεσθαι. Ίσως τελικά η φύση να είναι ένας αλγόριθμος που τρέχει μέσα στον χρόνο και ο άνθρωπος η στιγμή όπου ο αλγόριθμος αυτός αποκτά επίγνωση του εαυτού του.

Κ. Γιαβάσογλου

 

 

PHOTO:PIXABAY